وقتى كه برادر او حكومت بلخ داشت در سنهء هشتصد و هشتاد و پنج شخصى شمس الدين محمد نام از طايفهء شيخ بسطامى معجلا از كابل به بلخ آمد . اين مرد كتابى داشت كه بعضى وقايع در او نگاشته بودند و در زمان سلطان سنجر سلجوقى تأليف شده بود . در آن كتاب نوشته شده بود كه مشهد حضرت على بن ابى طالب عليه السلام در سه فرسخى بلخ در قريهاى است كه موسوم به خواجه خيران است . حاكم بلخ به اين محل آمده مقبره و گنبدى ديد . زمين را گفت حفر كردند . سنگى بيرون آمد كه روى آن سنگ به زبان عربى نوشته شده بود : « اين است مضجع اسد الله الغالب على بن ابى طالب عليه السلام خليفهء خدا و ابن عم رسول صلى الله عليه و آله » . اين فقره به سمع سلطان حسين ميرزا رسيده عاجلا به بلخ آمد و در آن محل بنائى عالى بنياد كرد و اطراف آن بنا ، حمام و بازارى ساخت و نهرى به آن قريه آورد كه حالا آن را نهر شاهى مىخوانند ، مردم فوجفوج به آن محل به زيارت مىروند و هر سال مبلغ زيادى اسباب وقف آن زيارتگاه مىنمايند . »
حمد الله مستوفى گويد : « بلخ از اقليم چهارم است . كيومرث بنا كرد . طهمورث ديوبند به اتمام رسانيد و لهراسب تجديد عمارتش كرد و بارو كشيد . شهرى بزرگ است و گرمسير و آب و هوايش در سازگارى وسط است . از ميوههايش خربزه و انگور نيكو است . سلطان ملكشاه در رسالهاى آورده است كه اهالى بلخ را غيرت كمتر است و شافعى مذهباند » .
صاحب آثار الاول گويد : « بلخ شهرى عظيم و از امهات بلاد خراسان است منوچهر بن ايرج بن فريدون آن را بنا كرد آتشكدهاى در آن بوده از جميع بتكدهها بزرگتر و برمك - جد برامكه - خادم آن آتشكده بوده و وى بر جميع آن بلاد حكم داشته تا اينكه در زمان خليفهء سيم كه بلخ مفتوح شد برمك را نوبت آتشپرستى به سر آمد و به اسلام رغبت نمود و نزد عثمان آمد و متعهد و ضامن ماليات بلخ شده حكومت آن بلد را گرفت .
از كسانى كه منسوب به اين شهرند سلطان ابراهيم ادهم رحمه الله است كه از ملوك بلخ بوده و شقيق بلخى - ره - است .
مؤلف گويد يكى از چهار شهر بسيار معتبر خراسان كه هريك به منزلهء قاعدهء مملكتى بزرگ بودند بلخ است . اين شهر در سمت جنوب بخارا و در جلگه واقع است . مسافت آن تا كوه بخارا معروف به هندوكش
مرآة البلدان ( فارسى ) — صفحة 424
مساهمون: محمد حسن خان اعتماد السلطنه
ص٤٢٤