نقاط زمين است . اول طايفهاى كه در اين جزيره سكنى گرفتند به عقيدهء بعضى چند نفر از اعراب بودند كه بعد از غلبهء مغول به ايران و اراضى سواحل فارس فرار كرده و به آنجا پناه بردند و چون اينها سكنهء شهر هرمز بودند كه واقع در ساحل دريا بود همينكه به اين جزيره آمدند جزيره را به اسم شهرى كه وطن ايشان بود ناميدند . در يكى از كتب فرنگ نقل از مورخين ايران نموده نگاشتهاند كه در مائهء چهاردهم مسيحى يكى از سلاطين لارستان كه مشهور به قطب الدين بود اضطرارا از مملكت خود فرار كرده به جزيرهء هرمز كه آنوقت به چارون موسوم بود پناه برد « 1 » و به يادگار شهر هرمز كه دار الملك او بود اين جزيره را هرمز ناميد .
مؤلف گويد قبل از آنكه راس اميد « 2 » آفريقا را واسكودگاماى « 3 » پرتغالى كشف نمايد جميع خزاين و ذخاير سلاطين ايران در جزيرهء هرمز بود . عبد الرزاق « 4 » نام سفير ميرزا شاهرخ كه مامور هندوستان و چين بود در هزار و چهارصد و چهل و دو مسيحى مطابق هشتصد و چهل و شش هجرى از جزيرهء هرمز عبور كرده و شرحى در سفرنامهء خود « 5 » از اين جزيره نوشته كه بعضى از فقرات آن اين است :
« شهر هرمز بهترين شهرهائى است كه ملحوظ شد . در اين جزيرهء لم يزرع اهالى آنچه لازمهء مكنت و تجمل و عيش است براى خود فراهم آورده و طورى اعتماد به استحكام جزيره داشتند كه از حصانت آن نظما و نثرا و صفها نمودهاند » « 6 » .
هامش
( 1 ) - حكام هرموز تابع حكمرانان فارس بودند . در حدود سال 700 هجرى بهاء الدين اياز پانزدهمين امير هرموز چون نتوانست در برابر فشار مغولان جغتائى ايستادگى كند به جزيرهء جرون پناه برد و آن جزيره را به ياد زادگاه و تختگاه خويش « هرموز » ناميد .
( 2 ) -Cap de Bonne Esperance( 3 ) -Vasco de gama( 4 ) - منظور عبد الرزاق سمرقندى است مؤلف كتاب مطلع سعدين و مجمع بحرين .
( 5 ) - مطلع سعدين ج 2 ص 764 ( تصحيح پروفسور محمد شفيع ، لاهور ) .
( 6 ) - چنين چيزى در مطلع سعدين نيست . لابد يك نويسندهء فرنگى چنين مطلبى را به فرانسه ترجمه كرده و بعد اعتماد السلطنه از فرانسه به فارسى ترجمه كرده . درهرحال عبد الرزاق شرح سفر خود را در مطلع سعدين آورده ولى چنين مطلبى ننوشته .