معاودت او مأيوس شدند . بعد از دو ساعت باز را ديدند كه از هوا پائين مىآيد و چيزى در چنگال اوست . قوشچيان باز را گرفته آوردند . در چنگال او حيوانى بود خلقت او مركب از خلقت ماهى و مار و علاوه بر اين بال هم داشت . بعد از مراجعت از شكار ، هارون الرشيد دانشمندان و ارباب علم را احضار كرده از آنها سؤال نمود كه آيا در جو هوا مخلوق و حيوانى به اين شكل تصور مىكنيد يا نه ؟ مقاتل كه يكى از فضلاء بود گفت اى خليفه از جد تو عبد الله بن عباس شنيدم كه در جو هوا حيوانات مختلف زندگانى مىكنند . آنهائى كه در طبقهء اول جو مىباشند قسمى از طيورند كه در هوا تخم مىگذارند و در همان هوا تخم ايشان شكافته حيوانى از آن بيرون مىآيد ، برزخ ميانهء مار و ماهى . باز سفيد اين حيوان را مىبيند و از زمين پرواز نموده او را صيد مىكند . خليفه از اين انكشاف خوشحال شد و مقاتل را « معلم كل » لقب داد . در تعريف باز سفيد سلاطين چيزها گفتهاند از جمله يكى از خواقين گفته باز از ساير طيور رشيدتر است « 1 » . زيرا كه بعد از غلبه بر خصم او را تعاقب نمىكند .
انوشيروان گفته است باز دوستى است رشيد به مهربانى رام مىشود ، اما هر وقت اقتضا كند رشادت خود را ظاهر مىنمايد و بروز مىدهد . يكى از قياصرهء روم گفته باز پادشاهى است سخى ، آنچه را كه لازم دارد تصرف مىكند و زياده را ترك مىنمايد و به خيال ذخيره نيست » . انتهى .
مؤلف گويد تا دويست سال قبل كه علوم به كمال و درجهء حال نبود گمان مورخين و سياحان فرنگ اين بود كه درياى خزر را دو مخرج تحتانى است . علت اين عقيده اين بوده كه مىگفتهاند اين دريا وجها من الوجوه به بحرى محيط يا غير محيط ظاهرا راه ندارد .
رودخانههاى عظيم متعدد هم كه وارد آن مىشود پس باطنا - و از زير اگر مخرجى نداشت - طغيان آب بايستى سواحل ايران بلكه حاجى طرخان و خوارزم بلكه تمام آسيا را زير آب نمايد لهذا دو مخرج از زير براى آن قايل بودهاند : يكى از زير گرجستان و قفقاز كه به درياى سياه مىرفته و براى ثبوت اين مطلب دو دليل داشتهاند : يكى قرب اين دو دريا با هم كه مسافت بينهما زياده از هفتاد فرسخ نيست . ثانيا ميل
هامش
( 1 ) - لابد همان است كه خواجهء شيراز دربارهاش فرموده :به تاج هدهدم از ره مبر كه باز سفيد * چو با شه از پى هر صيد مختصر نرود