خراسان مىشود . طول اين دريا هشتصد ميل و عرض آن ششصد ميل و اهليلجى الشكل « 2 » است . حيوانات عجيب و غريب در اين دريا هست از جمله تنانين « 3 » مىباشد . محققين برايناند كه مقصود از تنين ، گردبادى است سياه رنگ كه از قعر دريا برمىخيزد و وصل به ابر مىشود و آن مثل زوبعه يعنى گردبادى است كه در صحرا پيدا مىشود و وقت صعود اين گردباد چون هواى مجاور او مسافت بعيدى تاريك و طوفانى است قدما گمان مىكردند كه اين گردباد مار سياهى است كه از دريا بيرون آمده سر به جانب آسمان كرده است . ابن عباس گويد تنين از مارهاى بزرگ دريائى است كه به واسطهء عظمت و قدرتى كه او راست به ساير حيوانات دريا اذيت مىنمايد . رفع اين ايذاء را خداوند متعال گردبادى را مأمور مىفرمايد كه اين مار را از قعر دريا برآورد و بهسمت ولايت ياجوج و مأجوج ببرد و در آنجا به زمين فرود آورد و تگرگى به بدن او مىباراند كه ازهاق « 4 » روح او مىنمايد و گوشتش طعمهء ياجوج و مأجوج مىگردد » . انتهى .
جمعى ديگر از مورخين برايناند كه تنين از مارهاى سياه بزرگ برى است . سيلاب يا رودخانههاى بزرگى كه از كوهها جارى و به دريا مىريزد او را غلطانده و به دريا مىاندازد . چون به دريا مىرسد هرچه مار در دريا هست بلع مىكند و جثهء او عظيم و عمر او طولانى مىشود .
بعد از پانصد سال عمر چنانكه ابن عباس روايت كرده مبتلا به غضب الهى مىگردد . پارسيان را عقيده اين است كه تنين در اغلب بلاد يافت مىشود و هفت سر دارد و آن را اژدها مىنامند . و الله اعلم .
عقيدهء قدما اين بود كه بحر خزر به درياى سياه وصل مىشود . من از تجارى كه مكرر از بحر خزر به درياى سياه و نيز از بحر خزر به بلغار و روس سفر و تجارت مىكردند پرسيدم گفتند بحر خزر به هيچ دريائى
هامش
( 2 ) - در اصطلاح علم مساحت ، شكلى خاص است و آنچنان باشد كه اگر دو قوس متساوى به سطحى محيط شوند كه هر قوس كمتر از نصف دايره باشد شكل اهليلجى حاصل گردد ( لغتنامهء دهخدا به نقل از نفايس الفنون ) .
( 3 ) - تنانين جمع تنين است ( ا ع ) .
( 4 ) - ازهاق به معنى نيست گردانيدن و هلاك كردن است ( لغتنامهء دهخدا ) .