كه زياده از پنج شش هزار ذرع عرض و طول ندارد و با زحمت زياد به واسطهء كمى آب اين باغ را مشروب مىسازند .
چهارشنبه شانزدهم مسيو بيگلروف كه يكى از اعيان شهر و اجزاء حكومتى بادكوبه است و آشنائى سابق با من داشت كالسكه گرفته مرا در شهر و اطراف گردش داد . از قرار تقرير او ، جمعيت شهر بادكوبه الحال از بومى و غريب چهل هزار نفر مىشود . اقسام كارخانجات از قبيل كشتى سازى و تصفيهء نفت روسها در بادكوبه بنا نهادهاند . كوچههاى محلات جديد همه راست و مستقيم و به قاعده است . كنار دريا كه دار الحكومه و خانههاى معتبرين است بسيار باصفاست . تقريبا نيم فرسخ سمت جنوب خانهء امير بحر و مخزن سفاين جنگى است . هرگاه اين شهر آب شيرين زيادى مىداشت و به اين واسطه درختكارى ممكن بود شهر بادكوبه از شهرهاى خيلى ممتاز محسوب مىشد لكن اين سمت سواحل بحر خزر بر خلاف سواحل ايرانى خشك و بىآب و بىجنگل است . قلعهاى قديمى از بنا [ ها ] ى ايرانيان در اين شهر موجود است . بازار مسلمين در قلعه است . سه مسجد در قلعه واقع شده است . برجى كه موسوم به برج دختر است و چهل ذرع ارتفاع دارد در يك ضلع اين قلعه بنا شده است . معلوم نيست كه قدما قبل از اختراع توپ كه يقينا بناى برج قبل از اين اختراع شده است به چه جهت اين برج را بنا كردهاند . اما حالا روسها فانوس دريا را شبها بالاى اين برج روشن مىكنند يحتمل سابق براين هم چراغ بحرى آنجا روشن مىكردهاند .
پنجشنبه هفدهم به معدن نفت رفتيم . فى الواقع بادكوبه از حيثيت نفت اول مملكت روى زمين است . چاههاى زياد در جائى كه معروف به بالاخانه است حفر شده و با تلنبه نفت را از چاه بيرون مىآورند . در اين ايام چاه تازه حفر كردهاند كه نفت مثل فواره زياده از پنج سنگ آب به ارتفاع ده ذرع از دهنهء چاه متصل جارى است بهطورى كه هفت درياچه در اطراف اين چاه از نفت مملو شده . پنج من نفت سياه پارسال شش قران بود حالا به واسطهء اين چاه تازه ده شاهى شده است . از بالاخانه به صورى خانه كه كارخانهء ميرزايف است رفتيم . ميرزايف نفت سياه را تقطير كرده سفيد مىكند و كرورها سرمايه و دخل دارد . معبد آتشپرستان
مرآة البلدان ( فارسى ) — صفحة 253
مساهمون: محمد حسن خان اعتماد السلطنه
ص٢٥٣