ندارد . اطرافش كوهستان است . دو رودخانه يكى بزرگ موسوم به زنگى يكى كوچك معروف به قرخبلاغ ، اولى از خارج شهر و دويمى از وسط بلد مىگذرد . قلعهء ايروان كه در خارج شهر است نيز شهر كوچكى محسوب مىشود . اهالى قلعه از مسلمانان ايران ولى ارامنه در قلعه دكاكينى دارند كه روز به دكان خود آمده مشغول كسب و شب چون در قلعه منزلى ندارند به شهر مىروند . دو هزار نفر سپاهى از جانب پادشاه ايران مأمور به ساخلوى اين قلعه بودهاند و چند عراده توپ هميشه آنجا موجود است . عمارت حاكم ايروان در قلعه و از ابنيهء عاليه و منظرش رودخانهء زنگى است .
مؤلف گويد در سنهء هزار و دويست و هشتاد كه من خود به فرنگستان مىرفتم و در سنهء هزار و دويست و هشتاد و سه كه از فرنگستان مراجعت مىنمودم از ايروان عبور كردم و در مراجعت قلعه را به رأى العين ديدم .
از اين عمارت عالى كه شاردن وصف كرده جز خرابه آثارى نديدم .
شاردن گويد در اين قلعه يك نارنج قلعه مىباشد كه توپهاى بزرگ را آنجا كشيدهاند . در اين شهر از آثار قديمه بنائى است برج مانند هرچه تحقيق كردم كه بفهمم در چه عصر آن را بنا نمودهاند كسى ندانست كه به من اظهار نمايد . بعضى خطوط در خارج اين برج ديدم اگرچه شبيه به خط ارمنى بود ولى ارامنهء حال نمىفهميدند كه چه نوشته شده . معلوم مىشود اگر هم به زبان ارمنى است زبان قديم ايشان است كه غير از لسان حاليه است . ميدان مربع بزرگى در ايروان است كه در اطراف او اشجار غرس نمودهاند و در اين ميدان اسبدوانى مىكنند .
مؤلف گويد اين ميدان الآن باقى است و در اطراف آن عمارات صاحبمنصبان روس ساخته شده حاكم ايروان در وقت مسافرت شاردن صفى قلى شاه بوده .
هواى ايروان سالم و ليكن زمستان كه امتدادى دارد خيلى سرد است . غالبا در ثور برف مىآيد . ميوهء ايروان خوب و از قرارى كه شاردن مىنويسد شراب گوارائى دارد كه به قيمت ارزان به فروش مىرسد . ارامنهء ايروان را عقيده اين است كه اول تا كى كه حضرت نوح عليه السلام غرس نمود در ايروان بود و موضع آن را در نيم فرسخى ايروان مشخص مىنمايند . در ايالت ايروان هر قسم زراعتى مىشود . در دو
مرآة البلدان ( فارسى ) — صفحة 182
مساهمون: محمد حسن خان اعتماد السلطنه
ص١٨٢