عقيدهء بعضى از ارامنه اين است كه اوچ كليسا از بناهاى حضرت نوح عليه السلام است . در اطراف اوچ كليسا عماراتى است كه مخصوص منزل كشيش بزرگ و ساير كشيشهاست .
در حوالى ايروان خرابهء شهر اردشير است و در ميان خرابهها آثار عمارتى مشهود است و ستونهاى مرمر سياه آنجا ديده مىشود . اين عمارت را تيريداد پادشاه ارمن كه در سنهء دويست و هشتاد و شش بعد از ميلاد عيسى ( ع ) سلطنت داشت بنا كرده است .
در دوازده فرسخى ايروان در سمت مشرق ، كوه آغرىداغ است كه عقيدهء جميع اين است كه سفينهء نوح ( ع ) آنجا به زمين قرار گرفت . از بسكه كوه بلند است ، وقتى كه هوا سالم است و ابر در هوا نيست ، مسافت ده فرسخ دو فرسخ به نظر مىآيد . ارتفاع آغرىداغ هفده هزار و دويست و شصت و شش فوت انگليسى و سه فوت و نيم انگليسى تخمينا يك ذرع ايران است . ارامنه اين كوه را مسيس مىنامند به اعتقاد اينكه مسيس پسر آرام كه از اجداد ايشان است اين كوه را به اسم خود موسوم نموده است . ولى فرنگيها آرارات مىخوانند و اعراب جودى مىگويند . در زمان سياحت شاردن اهالى ايران آن را عزيز مىگفتهاند به اعتبار اينكه چون كشتى نوح ( ع ) در اين كوه قرار گرفت نسبت به ساير نقاط كرهء ارض عزتى يافت . در تورات تعيين محل جودى نمىشود . اعتقاد ارامنه اين است كه هنوز بقيهء سفينهء نوح ( ع ) در قلهء اين كوه موجود است و هركس خواسته است به قلهء اين كوه صعود نمايد و سفينه را مشاهده كند به واسطهء معجزهء سفينه نتوانسته است به مقصود نايل گردد . ولى بعضى گويند اين امتناع صعود به قلهء كوه واسطهء برفى است كه هميشه اين كوه را مستور دارد .
مؤلف گويد : ايروان در يكصد و شصت و نه هزار ذرعى جنوب مغربى تفليس و در پنجاه و چهار هزار ذرعى شمال مشرقى آغرىداغ واقع است .
دو هزار و هفتصد و پنجاه خانه دارد . در كارخانجات آنجا دو هزار عمله مشغول كار مىباشند . پارچهء پنبه در كارخانجات مىبافند . كوزهگرى و صباغى ايروان معروف است . در حوالى ايروان آثار خرابه زياد موجود است . اين آثار خرابهء شهر آرماير پايتخت ارمن زمين و شهر اردشير بوده است . كوه پامباكى سرحد ايروان وگرجستان و رودخانهء ارس سرحد ايران است . اهالى ايروان اسب و ماديان زياد نگاه مىدارند .
در مزارع ايروان پنبه و برنج و توتون و هر نوع حبوب و غله عمل مىآورند
مرآة البلدان ( فارسى ) — صفحة 185
مساهمون: محمد حسن خان اعتماد السلطنه
ص١٨٥