سماق است . فرش درگاه هم از همين سنگ است . در بالاى در كاشيكارى معرق بسيار خوبى شده و آيات شريفهء قرآن را كتيبه كردهاند . در مسجد خيلى بزرگ و نقره است يعنى تنكه نقره روى آن است « 36 » . مسجد هم مربع مستطيل است طولش نود و چهار قدم عرضش هفتاد و هشت قدم .
در وسط حوضى است از مرمر دور آن بيست و شش قدم است . مقصوره محاذى درى است كه وارد مسجد مىشود از سه ممر داخل مقصوره مىشوند . عرض ايوان وسط بيست و شش قدم و ايوانهاى جنبين هركدام پانزده قدم است . طول مقصوره شصت قدم و بالاى گنبد هلالى است از طلا و ارتفاع گنبد از چهار فرسخ نمايان است . مىتوان گفت بهترين ابنيهء ايران مسجد شاه اصفهان است . تابستانها در مقصوره و زمستانها در شبستان نماز مىگزارند . در بالاى محراب اين مسجد صندوقى است كه بست آن را طلا و نيز قفلى از طلا بر در او زدهاند و وصل به ديوار است .
معروف است كه در اين صندوق دو وصلهء محترم است : يكى قرآنى به خط حضرت امام رضا عليه السلام و يكى پيراهنى به خونآلوده از حضرت سيد الشهداء عليه السلام و هيچوقت اين دو وصله را از صندوق بيرون نمىآورند مگر وقتى كه دشمنى رو به مملكت كند . آنوقت اين هردو را بر سر علمى نصب مىكنند و در جلو قشون مىكشند . جميع ديوارهاى مسجد كه رو به صحن است از كاشى معرق كه بهترين صنايع اهالى ايران است مزين است . بانى مسجد شاه عباس بزرگ و در حجرات فوقانى ، طلاب به تحصيل مشغولند . معروف است كه در زمان شاه عباس بزرگ سى نفر مجتهد در اين مسجد تدريس مىكردهاند . شاه عباس وقتى كه اين مسجد را مىساخت سنگ مرمر به قدر كفايت مسجد حاضر نداشت . مسجد كهنهاى « 37 » بود در اصفهان خواست سنگهاى مرمر او را كنده به اين مسجد نصب كند . علماى شهر مانع شدند و گفتند اين سرمشقى مىشود براى اخلاف تو . آنها هم اگر بخواهند مسجدى بنا كنند از مسجد تو مىكنند و به مسجد خود كار مىگذارند . در اين بين از اردستان خبر رسيد كه در اين ناحيه معدن مرمرى پيدا شده . شاه عباس از آن معدن ، مرمر آورده
هامش
( 36 ) - شاردن : « در داراى دولنگه و از قطعات نقرهء قلمزدهء زركوب بسيار زيبا پوشيده شده » ( ايضا ص 33 ) .
( 37 ) - منظور مسجد جامع عتيق است .