است اديب فاضل ابو الفرج اصفهانى « 2 » صاحب كتاب اغانى و اين كتاب در اخبار عرب و عجايب آن طايفه و احسن اشعار ايشان و كتابى است در نهايت حسن كثير الفايده و در اين نوع تصنيف هيچكس سبقت بر ابو الفرج ندارد رحمه الله تعالى . و منسوب است نيز به اين شهر استاد ابو بكر بن - فورك « 3 » كه اشعرى بوده و در خداپرستى پروائى از لوم لائم « 4 » نداشته و در بغداد مدتى تدريس كرده بود و در علوم ، جامع و زياده از صد كتاب تصنيف كرده در فقه و اصول و اصول دين و تفسير ، و به نيشابور رفته و در آنجا مخصوص او مدرسه و خانهاى بنا كردهاند . راوى ابو القاسم القشيرى است .
ابن بطوطهء طنجى كه در هفتصد و بيست و هفت هجرى به ايران سفر كرده در كتاب خود [ كه ] موسوم به « تحفة النظار فى غرايب الامصار و عجايب الاسفار » است گويد اصفهان از شهرهاى ايران واقع در عراق عجم از اعاظم بلاد و مزينترين مداين ايران است . اما قسمت عمدهء اين شهر ويران است به جهت اختلاف سنى و شيعه . فواكه اصفهان معروف و بهتر از ميوهجات جميع شهرهاى ايران است . بخصوص زردآلوئى دارد كه قمر الدين نام آن است و در هيچجاى عالم ميوهاى به اين خوبى يافت نمىشود . خربزهء آن بهتر از خربزهء بخارا و خوارزم است . سكنهء اصفهان خوشرو و نيكومنظر و لطيف طبع مىباشند . رنگ ايشان سرخ و سفيد و بسيار با سخاوت و شجاعاند . در طبخ اطعمه و ترتيب اشربه مهارت زياد دارند و بسيار مهماندوست
هامش
( 2 ) - معروف به « حافظ اصفهانى » از اعاظم محدثين و حفاظ كه فقه و تصوف را با هم جمع آورده و مجلسى او را از خلصين شيعه دانسته است . وى كه از اجداد مجلسى بوده ظاهرا در اوايل غيبت كبرى در سال 334 يا 336 ولادت يافته و در سالهاى 402 يا 430 يا 434 در اصفهان درگذشته و در قبرستان آببخشان مدفون شد . از تأليفات متعدد وى يكى « اخبار اصفهان » است كه در بريل ليدن چاپ شده و ديگر « طب النبى » و « حلية الاولياء » و « اربعين » در حالات حضرت مهدى ( ع ) ( ريحانة الادب ج 5 ص 184 و 185 ) .
( 3 ) - محمد بن حسن بن فورك از ادبا و نحويون و متكلمين عارف و زاهد بوده كه مدتها در عراق مشغول تدريس بوده است . ظاهرا از تأليفات فراوان منسوب به او تنها « المشكل فى الحديث » باقى است ، نوشتهاند كه معاصر صاحب بن عباد بوده . مرگ او در سال 406 روى داده و جنازهاش در محلهء حيره در نيشابور دفن شده ( ريحانة الادب ج 6 ص 107 ) .
( 4 ) - اشارتى است به آيهء 54 از سورهء مائده :يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ . . .لا يَخافُونَ لَوْمَةَ لائِمٍ ذلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ وَ اللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ.