هلاك مىكند ، و ادراك هرچه دقيقتر و لطيفتر باشد فريبندهتر است . بسيار مرد بزرگى مىخواهد كه بعد مجاهدهء بسيار ، مطلبى را بفهمد و منظم كند و به مجرد اينكه كلامى از معصوم به او برسد از فكر خود دست بردارد و به حقيقت كلام معصوم عمل كند . بلكه چون امر او مردد بين المحذورين مىشود سعى ما لا كلام مبذول دارد كه ميانهء آنها جمع كند ، چون كلام خود را دل نمىگذارد كه دست بردارد كلام معصوم را تأويل مىكند .
فهم و ذهن و شعور و قاد مايهء امتحانى است به جهت انسان كه در هر زمانى دينى مىتوان به اثبات آورد با ادلهء تمام ، و سخت شبيه است ذهن و قاد به صوت بسيار خوب كه حق تعالى كسى را بسيار خوش صدا كرده باشد و گويد كه غنا مكن كه حرام است ، پس هرچند افلاطون را به شاگردى قبول نداشته باشى و ابو على را خوشهچين خرمن خود ندانى همينكه يك حديث از معصوم به تو رسيد و دانى كه از معصوم است همانجا بايست ، و بسيار اجتهاد و سعى كن تا تخليهء كامل كنى ، و از خدا بخواه كه راهنمائى به حقيقت بكند .
و حق و تحقيق آن است كه آن جماعتى كه اثبات عقول مىكنند و مىگويند كه همين دين پيغمبر است ، و به احاديثى كه در باب عقل و جهل از ائمه روايت شده دليل خود مىكنند ، بسيار دور رفتهاند به جهت آنكه آن احاديث هيچ دلالتى بر مدعاى ايشان ندارد و مراد از عقل در آن اخبار همان مناط تكليف است نه آن جوهر مجردى كه آنها قائلاند . چنانكه صريح افهام حاملين آن اخبار هم شاهد آن است .
و اگر گويند كه بلى ظاهر آن احاديث آن است كه شما مىگوييد اما باطن آنها اين است كه ما مىگوييم ، و شارع مقدس ظاهر را از براى شما ظاهربينها قرار داده و باطن و رمز و اشاره را از براى ما اهل حقيقت .
قم نامه ( مجموعه مقالات ومتون درباره قم ) ( فارسى ) — صفحة 367
مساهمون: سيد حسين مدرسى طباطبائى
ص٣٦٧