و جاهل و زن و مرد و بزرگ و كوچك مىدانند كه نماز پنجگانه در دين پيغمبر آخر الزمان واجب است و ترك آن جايز نيست ، اگر كسى بگويد كه ترك آنها جايز است و ضرر ندارد - آن منكر دين پيغمبر شده و او را دروغگو دانسته پس اعتقاد به پيغمبرى او ندارد و هركه اعتقاد به پيغمبرى او ندارد كافر است .
و همچنين وجوب زكات و روزه ماه رمضان و حج بيت اللّه . . . . و نجاست بول و عايط و امثال آنها ، پس هرگاه كسى ممكن باشد در حق او كه علم براى او حاصل نشده باشد به وجوب زكات - مثل اينكه طفلى را از بلاد مسلمين اسير كرده به بلاد كفر برده باشند و در آنجا بزرگ شود و برگردد به بلاد مسلمين و مسلمان باشد ، و نهايت هنوز آنقدر ممارست احوال مسلمين را نكرده است كه يقين كند كه زكات از جمله واجبات دين پيغمبر است هرگاه انكار آن كند كافر نمىشود ، و بالجمله هركس كه در حق او امكان شبهه باشد حكم به كفر او نمىتوانيم كرد .
و بدان كه همچنانكه گاهى از براى عوام ممكن است كه شبهه در بعضى امور حاصل شود به سبب قلت اطلاع و كمى تتبع ، گاه است كه شبهه از براى خواص حاصل مىشود به سبب عدم اعتناى به افهام عامه و ادراك علماى كمتر از خود ، و به جهت مغرور شدن به ادراك كامل خود ، و اغلب اوقات اين است منشأ زلات علما . و توضيح اين مطلب محتاج است به بسطى در كلام ، و حاصل و خلاصه اين است كه :
فرق است ما بين ضرورى دين و حديث متواتر ، به اعتبار آنكه در خبر متواتر شرط است كه علم از براى آدمى به سبب كثرت خبر باشد در هر طبقه به حدى كه عقل حكم كند به محال بودن اجتماع آنها بر دروغ ، اما بديهى دين گاه است به تظافر و تسامع و قراين يقين حاصل مىشود . مثلا هرگاه از خارج
قم نامه ( مجموعه مقالات ومتون درباره قم ) ( فارسى ) — صفحة 360
مساهمون: سيد حسين مدرسى طباطبائى
ص٣٦٠