سوم دسته ميدان ، متشكل از چندين دسته منجمله دسته ( عربها ) از بچههاى ميدان امين السلطان و دروازه شاه عبد العظيم و ميدان كاهفروشها و مالفروشها و كهنهفروشها و اسب فروشها و بازار دروازه و كوچه سيد اسماعيل ( و سر قبر آقا ) و ( چاله سيلابى ) و ( كوچه سياهها ) و ( بازارچه حاج غلامعلى ) و ( گذر صابونپزخانه ) و چهار راه اسماعيل بزاز و كوچه ( ارمنىها ) و كوچههاى ( پشت بدنه ) كه از كوچه عربها ، اول بازار دروازه به حركت درآمده وارد بازار پالاندوزها و بازار چهل تن شده ، از چهارسو بزرگ و چهارسو كوچك گذشته بازار عباس آباد را سرازير شده به بازارچه زعفران باجى « 53 » رسيده بميدان امين السلطان ميرفتند و يا كوچههاى باغ ايلچى و كوچه قاطرچيها را پيش گرفته از آنجا هر دسته راه تكيه و حسينيهء خود را در پيش ميگرفتند .
چهارم دسته قنات آباد ، باز شامل چندين دسته از اهالى قنات آباد و دروازه غار و گود عربها و گود اختر كور « 54 » و ميدان پاقاپق و ( دروازه نو ) « 55 » و كوچه بازارچههاى آن كه از خيابان قناتآباد به راه افتاده وارد دروازه نو و از آنجا داخل بازار عباس آباد و بازار باغ ايلچى و بازار خياطها شده سرى به مسجد تركها زده از بازار پاچنار بيرون رفته از خيابان جليل آباد سرازير ميشدند ، سواى ديگر دستهها مانند دستهء شاه آباد ، دستهء لالهزار ، علاء الدوله ، دسته بچههاى خيابان لختى ، دستهء خيابان عين الدوله ، دستهء سرچشمه ، دستهء كوچه قجرها ، دسته ناصريه ، دستهء سرپولك و مسجد حوض و غيره و غيره كه مستقلا حركت كرده هر يك خود جمعيت عظيمى را تشكيل ميدادند و تمامى اينها هدفشان بازار و مركز خودنمائيشان سرپوشيدهها و مساجد مركزى شهر بود كه از چهار گوشهى تهران به آن رو ميآوردند و غرض از تمهيد اين مقدمه آنكه يك بازار بود و صدها ، دستهجات كوچك و دهها دستهء بزرگ هر يك در ائتلاف چندين دسته كه سوى بازار ميآمدند و همين حركتهاى مخالف و خلاف
هامش
( 53 ) . بازارچه سعادت .
( 54 ) . فاحشه و فاحشهخانهدارى ساكن يكى از گودهاى جنوب كه چشم چپش در اثر دشنهء قاطرچىاى دريده وجههء كريهى به او داده بود كه آن را با پارچهء سياهى ميپوشانيد و ديوارههاى گود را حفره كرده غارها در آن بوجود آورده در هر يك فاحشهاى را جا داده بود . مشتريانش ساربانها و چاروادارها و قاطرچيها و دزدها و شبروها و حقش پنجشاهى ( يك چهارم ريال ) كه آن را با حضرت عباس شريك شده سالى ده روز روضهخوانى مينمود !
( 55 ) . كهنهترين و قديمترين دروازهء تهران . از دروازههاى زمان شاه صفى .