در محكمهء احكم الحاكمين قطع و فصل مىشود . ولى ما در صورت ظاهر مأموريم اخلاق حسنه را تمجيد و سيئه را تكذيب كنيم و منفور داريم و با لعنت ياد نماييم و اسم ارباب غيرت و حميت را در تواريخ به يادگار گذاريم . چون اين كتاب مستطاب به حب الوطن موسوم است ، لذا دور از انصاف است كه نام بزرگ اين طايفهء با همت و غيرت وطندوست پادشاهپرست را مختصرى از مطول و مجملى از مفصل ذكر ننماييم ، چون تفاوت انسان از حيوان فقط حس و نطق است و لاغير . پس وظيفهء انسانيت تشخيص نيك و بد و خير و شر است و ترقيات محير العقول اين گروه پرشكوه را نه من گويم و بس ، قولىست كه جملگى برآناند .
سى سال قبل ، ژاپونها سيصد « طولانتو » زغال سنگى از معادن اخراج مىكردند .
امروز پنج مليان و نيم زغال سنگى محصول دارند و ابدا آهن نداشتند ، اكنون به چهار و پنج مليان « طولانتو » سر مىزدند . و بيست و پنج سال سابق از معدن نفت بىخبر بودند و كنون دوازده مليان غالون [ گالن ] روغن نفت خارج مىشود و باقى معادن را ازين قرار قياس توان نمود . با وجود اين ، مداخل معادن در پيش ترقيات صناعيهء آنها در مقام هيچ محسوب مىشود ، در تاريخ 1884 - كه بيست سال پيش ازين باشد - يك فابريك نداشتند ، منسوجات نخى و ابريشمى از انگلتره آورده به قيمت اعلا مىخريدند و حال ، به خلاف سابق ، به تمام دنيا خصوصا به آسيا و هندوستان متاع ايشان حمل مىشود . صد هزار عمله در فابريكهاى نخى و پشمى و ابريشمى ايشان كار مىكنند . در عمليات كبريت فوق از عقل انسانى ترقى كرده كه تمامى بنادر آمريك و آسيا از كبريت ، ژاپون پر است . پنجاه هزار عمله در كارخانجات كبريتسازى كار كرده ، آسايش اهل و عيال بهطور رفاهيت مىگذرانند . كذا ابريشم و كاغذ و غيره و غيره و غيره ، حتى چوب خلال دندان را حمل به خارجه مىنمايند و اكنون در سايهء غيرت و حميت اهالى و همت حكومت ، در پانزده سال ، عدد كارخانهجات ژاپون به هزار و سيصد رسيده - « الهم ارزقنا . »
قواى محركه اين فابريكها به قوت يكصد و هفتاد هزار اسب است و شايان دقت اين است كه عموم عملهجات و كارگزاران اين فابريكها از خود ژاپون است ، از قبيل استادباشى و مهندس و مخانيك [ مكانيك ] و كيمياگر و نقاش و معمار و غيره ، و شركت اين فابريكها بدون اينكه يك حصه از اسهام شركت در دست غير باشد ، تماما در دست خود ژاپونهاست . شصت سال قبل در ژاپون يك كشتى نبود كه از بحر محيط بگذرد . به بنادر ژاپون ، كشتىهاى اجنبى آمدوشد مىكرد . حال كشتىهاى ژاپون از آوستريا و ايتاليا زياده است . پانزده سال پيش ، از همه جهت مجموع كشتىهاى ژاپون حجم
سياحت نامه ابراهيم بيگ ( فارسى ) — صفحة 673
مساهمون: حاجى زين العابدين مراغه اى
ص٦٧٣