مقاصد آن نيكبينانه و دورانديشانه تفكر فرمايند ، فقط به ظاهر او ننگرند ، حكايتهاى لغز و مزاح به تصور نياورند و به مطالب او نخندند و به فكر ثاقب و رأى صائب خود بسنجد كه غرض از اين نگارش چيست و بدانند كه جلد اول و دوم مقدمهء همين جلد سيم است كه به حول و قوهء خداوندى مطلبى مهم در خير و صلاح هيئت اجتماعيه كه در تعبير خواب با كنايه و ايما و اشاره ، يا صراحت ، به عرض عموم خواهد رسانيد . هر چند تا حال در وطن عزيز ما اينگونه مطالب نگاشته نيامده و كسى از حب وطن دم نزده و مطالب مفيده را ، به طرزى كه عموم بتوانند از او حصه بردارند ، به حسب اقتضاى وقت به قلم نياورده . هرچه نوشتهاند از سوداى عشق بلبل و گل و پروانه و شمع ، يا راجع به اظهار فضيلت مؤلف و مصنف و يا مدح ممدوح غيرمستحق بوده .
فوائدى كه در اين نامه ملحوظ شده چند امر است :
اول ، عموم بانيان خير و مرتكبان شر بدانند ، كه هنگام آن رسيده كه نيكان را به نام نيك و بدان را به نام زشت يا نفرين ياد كنند و پس از اين ملت هر نيك و بد را سنجيده ، حاصل هر عمل را در صفحهء تاريخ ملى به يادگار گذارند تا حسنات و سيئات ايشان بماند و آيندگان مستوجب لعنت را لعن و مستحق رحمت را به رحمت ياد نمايند ، كه اين خود جهت صاحبان وجدان و ناموس عذابى است اليم . و معلوم است كه امر به معروف و نهى از منكر لازم و اينگونه نگارشات نيز ، به فتواى شرع شريف ، بر هر نگارنده واجب عينى است ، كه كجروشان طريق راستى گيرند و اگر همت بر ترك عادت نداشته باشند لامحاله به كردار زشت خود تخفيف دهند و نيكو روشان را ميل به نيكوكارى زياد گردد كه بسى خير به جهت هيئت اجتماعيه در بر دارد .
دوم ، اگر از صد كلمه كه راجع به تهذيب اخلاق و اصلاح نفس است ؛ يك كلمهء آن خواننده را مايهء تنبه آيد ، فايده آن به عموم تواند رسيد .
سوم ، هيچ كس آسودهخاطر ننشيند كه سواى مجازات اخروى در دنيا كيفر مكافات نخواهد ديد ، و يقين بداند كه در دنيا نيز مكافات خواهد ديد ، « كاى نور چشم من به جز از كشته ندروى . » مسلم است همينكه انسان به چشم ديد كه هر آنكو دربارهء وطن و برادران وطن ناشايستهاى را روا بيند به كيفر كردار خود مىرسد ، ناچار ترك آن را خواهد گفت و فايدهء آن نيز راجع به نوع است .
چهارم ، بر عالميان روشن شود كه هر آنكو در امور دولت و ملت و وطن از روى صدق و راستى قدم زند بدون شك و شبهه به سعادت دو جهانى فايز خواهد گرديد .
پنجم ، هموطنان بدانند هر عسرى را يسرى ، و هر پريشانى را سامانى . و هر ظلام را
سياحت نامه ابراهيم بيگ ( فارسى ) — صفحة 552
مساهمون: حاجى زين العابدين مراغه اى
ص٥٥٢