طرف اين اراده هرگز در شوراى هيچ دولت نايل به اكثريت آرا نتواند شد .
روسيه اينك صد سالى است صوبهء قفقاز را ، با آنكه در او مسلمان و عيسوى مخلوطاند ، گرفته و سالى چندين ميليون از خزانهء پترزبورغ به قفقاز فرستاده مصرف آنجا مىنمود ، تا آنكه معدنهاى نفت سياه مايهء بسى روسفيدى آمده و ، از دولت معدنها ، گريبان دولت از مصارف فوق العاده رهايى يافت .
ملك و ملت ايران ، هندوستان و هندوهاى عياش جبان كم مدرك نيست كه هزاران سال است به بندگى و عبوديت ديگران خوگر گرديده مانند عبود موروثهء حبش و زنج تصور آزادى - تا چه رسد به مولايى - براى خود نمىنمايند . چهار پنج نفر واعظ نطاق ، مانند سيد جليل القدر آقا سيد جمال الدين اصفهانى و آقا ميرزا نصر الله ملك المتكلمين و آقا ميرزا محمود صدر المحدثين ، مىتوانند ملتى مانند ملت ايران را - كه يك جنس و يك آييناند - به شور آورده و از وظيفهء « حب الوطن من الايمان » بياگاهاناند ، تا جميع افراد به هيئت اجتماعيه بهتر و سختتر از ملت « ترانسوال » [ افريقاى جنوبى ] جهت حفظ وطن دامن غيرت بر كمر استوار نمايند . غلبهء بر نيم ميليون ترانسوالى ، علاوه بر جانها كه انگليس در آن راه نثار كرد - كه به قول جرايد انگليسى نبود خانهاى در انگلستان كه شيون از او بلند نبود و به ماتم ننشسته بود - با صرف يك صد و هشتاد ميليون ليرا هم او را ميسر نيامد . استيلاء بر بيست ميليون ملت واحدهء شجاع متدين غيور ايران كار سهل و آسانى نيست - اين دم شير است به بازى نمىتوان گرفت ! صاحب هيچ وجدان خبيث رضا و فتوى نمىدهد به اقدام چنين امر خطير پرضرر كم منفعت . حرف در با غيرت و حميت ماندن اهالى است ، كه آن هم منوط به غيرت امناى دولت و علماى ملت و تبديل و تغيير سبك منابر است ، - « من از بيگانگان هرگز ننالم كه با من هرچه كرد آن آشنا كرد » - كه حس ملت ايرانيه را كشتند و غيرت را از آنها سلب نمودند « لعنة الله على القوم الظالمين ! »
هر دولت ملتپرست وطندوست را لازم است در كارهاى مهمهء ملكيه به محكمهء وجدان مراجعه و در حضور قاضى وجدان محاكمه نموده و بسنجد و بفهمد ، و آنان كه ما را به خاك مذلت نشاندند اسمشان را در تاريخ به لعنت ياد نمايد و از هيچ چيز واهمه و هراس ننمايد ؛ خصوصا در اين دوره كه در سايهء اعلى حضرت ظل اللهى بساط عدل گسترده و باب معارف باز و فراز است و تمام معايب دستگاه قبل را ذات اقدس همايونى از همه بهتر مىدانند و خدمت و خيانت هر كس در حضور اقدس همايونى
سياحت نامه ابراهيم بيگ ( فارسى ) — صفحة 526
مساهمون: حاجى زين العابدين مراغه اى
ص٥٢٦