در كار است . قول عموم دانايان است و نيز نزد عقلاى هر ملت : در محضر سلاطين و در اجراى وظيفهء مأموريت ، كسى كه دين و آيين و مليت و مأموريت خود و منافع دولت و ملت خويش را منظور دارد و در تعصّب مذهب خود محكم باشد - كه پاتريوت مىنامند - هر آينه هزار مرتبه عزيزتر و محبوبتر است از كسى كه اين مراتب را مرعى ندارد و لاابالى زندگى كند .
در تاريخ عموم ملل ثبت و ضبط است كه عثمان پاشا ، سردار لشكر عثمانى ، جد و جهد و كوشش در قلعهدارى « پلونا » كرد و هشتاد هزار قشون روس را دور قلعه كشته و زخمدار نمود ؛ پس از آنكه اسير دشمن گرديد ، آوردندش به حضور « ايمپراتور الكسندر دوم » ؛ در حق او نوازشات فوق العاده فرمود ، و فى الفور شمشير سردار اسير را با دست خود بر كمرش بسته مورد نوازشات ايمپراتورانه نموده به دو فرمود : « سركردهاى كه به اين غيرت و حميت و صداقت در راه دولت متبوعهء خود خدمت و جانفشانى نمايد ، دور از مروت و انصاف است كه كمر او بىشمشير شود . » و حال آنكه عثمان پاشا ، چند روز پيش از اسارت ، در يك روز بيست هزار از لشكر روسيه را هدف گلولهء آتشين توپ و تفنگ ساخته مادرشان را به عزا نشانده بود . شرف اين است كه هم دشمن تمجيد كند و هم دوست دولتخواهى او را بپسندد ؛ و اين شرف حاصل نمىشود مگر از اجراء وظيفهء راجعهء به خود .
شاه شهيد - انار الله مضجعه - در فرنگستان خطاب به اهل ايران - كه بزرگشان حاجى محمد رحيم آقاى اصفهانى بود - فرمودند : « البته لباس و آداب محلى خودتان را ملاحظه نماييد و تغيير ندهيد ؛ خصوصا كلاه را كه نشانهء ملى و شرف شماست هيچ وقت تغيير ندهيد ! »
جنت مكان شاه عباس ماضى وقتى كه « ببرى بيك » يوزباشى را به رسم سفارت به پايتخت اسپانيا فرستاد ، پس از مراجعت به پايتخت ، امر فرمود فى الفور طنابش انداختند .
چند فقره گناه كه از او شمرده شد عمده آن بود كه سفير موصوف در فرنگستان تغيير لباس نموده لباس ايرانى را در تعزيهء زن پادشاه اسپانيول كنده لباس فرنگى پوشيده بود .
مأمور نبايد از چيزى بينديشد و از كسى بترسد ، بايد آداب ملى خود را اجرا دارد و لباس دولت خود را بپوشد ، در اطوار ملى چنان استوار ماند كه بر ثبات و صلابت و سطوت دولت خود افزايد .
غرض از بيان اين حكايات نصيحت است ، و الّا با جوانان فرنگىمآب علاقه و سر و كارى ندارد . اميدوارم كه اگر در ميان ايشان منصفى پيدا شود و تفكر و تعقل نمايد ،
سياحت نامه ابراهيم بيگ ( فارسى ) — صفحة 497
مساهمون: حاجى زين العابدين مراغه اى
ص٤٩٧