مهندس شدهاند ، به چه سبب به اسم بستن سد اهواز و غيره فلان مبلغ گزاف داده از خارجه مهندس دعوت مىشود ؟
به جان حاجى خان قسم ! كه براى هيچ يك از اينها نيست و نبوده و نخواهد بود ؛ به جز اينكه دولت را اغوا كرده و كارها را در اين حال بىنظمى نگاه داشته ، معنى ديگر ندارد . بدبختى ما بيچارگان را ببين كه تا حال تمام اختيار در دست عربىدانان ، حتى جهنم و بهشتمان هم بسته به رأى مباركشان بود و به هركس مىخواستند مىدادند ؛ حالا فرنگىدانان هم مطاع ما واقع شده ، و حال آنكه جز دانستن زبان فرنگى هنرى ندارند كه با چشم حقارت ، اينگونه زبان استهزا به جهالت ما بگشايند . از هر دو فرقه سؤال بايد كرد : آقايان عمل اين علوم شما كجاست ؟ تا به حال عوام را چه ثمر بخشيده ؟
در تحصيل فرنگستان براى اهالى ايران چه فايده شده و خواهد شد ؟ شنيدهايد آنان كه پا به عالم تمدن نهاده اول از اولاد وطن به خارجه فرستادند - مثل ژاپون و غيره - ولى نه اطفال ده ساله را ، بلكه جوانان بااستعداد را ؛ آن هم پس از تكميل علوم داخله ، از عقايد و صرف و نحو زبان ملى خود ، در بيست و پنج سالگى جهت تكميل علوم و فنون به خارجه مىفرستند ؛ در اين سن و سال نه از عقيدهء ملى برمىگردند و نه آداب فرنگ در ايشان اثر مىبخشد .
كودك ده ساله قوهء ادراك نيك و بد و مميزهء كفر و اسلام را ندارد . پس از آنكه در كتب خارجه به بطلان دين و مذهب خود دلايل و ثبوت ديد ، چون بر محاكمه مقتدر نيست در لوح سينهاش نقش مىبندد - كه به دستيارى تيشهء هيچ فرهادى كندن آن ميسر نشود - و آداب و اطوار ، خورد و خوراك و گفتار و رفتار ملت خود در نظر آن مستهجن آمده استهزا و تمسخر مىنمايد . نخستين خدمتى كه به وطن خويش نمايد ، افكندن نفاق به ميان خانوادهء خودش خواهد بود ؛ در اتاق جداگانه منزل خواهد نمود و اختلاط با ابوين را مكروه خواهد شمرد و از صحبت ايشان نفرت خواهد كرد . اين از مسلمات است كه از طفوليت عوض آب كاغذ استعمال نموده و اين عمل طبيعت ثانوى براى او گشته ، ترك آن براى او محال خواهد شد و از آداب اسلاميت دور و مهجور خواهد گرديد . چنين شخص به چه رو از محبت وطن دم خواهد زد ؟ در كسى كه حب وطن نباشد ، چگونه خدمت به دولت و وطن خواهد نمود ؟ ملتدوستى و پادشاهپرستى را به چه عقيده تواند جلوه داد ؟ محقق است همين كه يكى از اركان طارى شد ، ديگر ملت چه ، دولت چه ، سلطنت چه ؟ همه را به آب جهل و بىغيرتى بشويد ، چنانچه از اين بىغيرتان هر روز مىبينيم كه پس از برگشتن از تحصيل ، اول به هر كس بتوانند تشخص و تفرعن
سياحت نامه ابراهيم بيگ ( فارسى ) — صفحة 495
مساهمون: حاجى زين العابدين مراغه اى
ص٤٩٥