دولت و ملت نتوانند نمود ، و از مصارف و خساراتى كه جهت او كشيده شده الّا ندامت حاصلى به دست نخواهد آمد . چنانكه نمونهء آنان در هر شهر موجود است و محل شبهه و انكار براى احدى باقى نيست .
بالغ بر سى سال است كه همه ساله جمعى از اولاد وطن را به خارجه فرستادهاند ؛ ببينيم چه تحصيل كرده و چه اندوختهاند و از وجودشان چه خير به ملك و دولت و ملت رسيده ؟ چند نفر مانند ناصر الملك و مشير الملك و ممتاز السلطنه و مجد السلطنه ، فرزند ارجمند علاء السلطنه ، كه ايشان هم از ايران با سرمايهء دانش به فرنگستان سفر نمودند ، پيدا كرديد ؟ كه اگر بگذارند علم خودشان را پس از تجربه به كار برند و امور را تحت قانون بياورند ممكن باشد از وجود ايشان خدمتى به ملك و ملت به شهود آيد ، ديگر اگر كسى را نشان داريد از وزرازادگان و امرازادگان و تجارت پيشگان كه تحصيل كرده و مىكنند و وجودشان قابل خدمت به ملت و دولت است نشان دهيد !
در عوض اينقدر مخارج و مصارف كه الحال بيش از دويست نفر در فرنگستان و روسيه و ممالك عثمانيه مشغول تحصيلاند و روى هم رفته هر نفرى ششصد و هفتصد تومان خرج دارند - كه سالانه بالغ بر سه كرور تومان مىشود ؛ از اين سه كرور [ مىتوان ] پنج شش باب مكتب معتبر در خود طهران و محلات خوش آب و هواى ايران بنا نهاد كه نخست اسباب جمعيت هيئت اجتماعيه باشد و در هر يك از آن مكاتب چهارصد نفر اقلا بتوانند مشغول به تحصيل شوند و اينقدر نقدينه نيز در داخله بماند ؛ اطفال هم با اعتقادات صحيحه و آداب ملى و اجدادى خود تحصيل علم فرنگى را كرده ، به مذهب و مشى و وار خود خلل نرسانند و تعصب ملى را ضايع نكنند ، البته اولى و انسب است . از اين وجه ممكن است هم مكتب بسازند ، هم كتاب ترتيب داده معلم از خارج بياورند ؛ چنانچه در امور ديگر از فرنگ آدم كرايه كرده در اين باب هم معلم از اروپ جلب نمايند .
جاى شبهه نيست ، وزراى ما مبنى بر يك غرض مخصوصى كه در خاطر خود مخمر كرده بودند ، دانسته و فهميده به اين كارها اقدام و به اين مضرتهاى ناحق مبتلا گشته ، سر مويى از تحصيل ايشان هم ملت فايده حاصل نكرده و به دولت و مملكت فايده نرسانيدهاند . اگر اين تعليمات سى ساله به جهت علم جنگ بود ، به چه سبب تاكنون « پول كنك » [ پالكونيك ] درنيامده ؟ و اگر درآمده پولكنك خارجه چه لزوم دارد بگذارند ؟ اگر درس رياضى خواندهاند ، چرا يك نفر نيست كه از عهدهء محاسبات گمرك و رسومات ماليه برآيد ؟ اگر علم حقوق آموختهاند ، چرا در محكمهء عدليهء ايران هولاندى به زبان فرنگ قضاوت نمايد و حال آنكه حكم را از روى قانون خودشان مىدهد ؟ اگر
سياحت نامه ابراهيم بيگ ( فارسى ) — صفحة 494
مساهمون: حاجى زين العابدين مراغه اى
ص٤٩٤