چو فضلهاىست كه مىزايد از غذاى لطيف * به اصل و نسل تفاخر بود ز بىهنرى !
در اينكه اصول مدنيت از فيلسوفان يونان و حكمداران ايران در جهان و جهانيان منتشر گشته هيچ محل گفتوشنود نيست ؛ ولى چه مدنيت ، در كدام عصر و زمان ؟ در مقابل كدامين ابناى جنس ؟ در آن زمان كه هند و چين و افريقا و اروپ در وادىهاى وحشت مانند حيوانات زيست كردندى ، علم از جهل ، عدل از ظلم ، نيك از بد ، تلخ از شيرين ، خوب از زشت ، تشخيص داده نمىشد ، همه در نظرها يكسان بود . اكنون ماراست كه بر مدنيت آن حيوانات لايعلم نظر كرده رشك بريم ، نه اينكه از مدنيت بيست عصر پيشين آباء خود دم زنيم . اگر ما را انصاف و عقل و خرد بودى در مقابل سطوت و قدرت دولت انگليس نبايد از پادشاهان كيان به ياد آريم ، در پيش عدالت ژاپون از عدل نوشيروان سخن رانيم ، در مقابل مملكتدارى امريكا از كيخسرو دم زنيم . اينها را كه نام برديم وحشىترين مردم روى زمين بودند و گمنامترين جنس دوپا ؛ خصوص دولت ژاپون كه نه اسم داشت و نه رسم ، در هيچ تاريخ اسم او مذكور نيست ، حتى در « جام جم » كه درين عصر آخرين ترتيب شده نامى از دولت ژاپون نياورده و اكنون از دول معظمهء دنيا به شمار است و از اشراف دول محسوب است . اين دول گمنام را صاحب شهرت و عظمت ، وزرا و امراء دربار نكردهاند ، بلكه در عموم ملل روى زمين طلب نفع شخصى جبلى بوده ، آنها هم بلا شبهه خودرأى و مخرب دولت و ملت و دائما در پى اندوختن ثروت و برانداختن ملت بودهاند ، مانند وزراى ايران .
اين دول كه حال ترتيب يافته و صاحب قدرت و شوكت گشته ، اساس اينها را نه صدر اعظم و نه امراى اكرم گذارده ، بلكه از دو شق بيرون نبوده ، كه اين ملل به سعادت ابدى و نيكبختى سرمدى رسيده و ظلم را به عدل و ظلمت را به نور مبدل كردهاند ؛ يكى اينكه ملت تاب تحمل ظلم و جور نياورده و طاقت ايشان طاق گشته ، دست از جان شسته ، به راهنمايى عقلا و حكما يكباره بر دولت شوريده و طوق ذلت را از گردن برداشته و عبوديت را مبدل بر حريت ساخته ، مثل ملت فرانسه و اسپانيا و غيره ؛ دوم اينكه پادشاهان خوشعقيده و نيكطينت در ميانشان پيدا شده كه من جانب الله شجرهء عدل و انصاف در سرشت او بارور بوده ، دامن همت بر كمر زده ، با عزم راسخ درخت كهنسال وحشت و باربارى را از بيخ و بن كنده ، خودسران را - كه ديوان باديهء گمراهى و غولان بيشهء جهالت بودند - سر بريده و در زمين وحشت تخم مدنيت كاشته ، با ابر عدل و احسان آبيارى نموده ، مانند پطر كبير و ميكادو و سلطان محمود و غيره . فقط درين دو