ترتيب دادند . اول كارى كه كردند ، كارخانجات آدمسازى باز كرده ، مردمان جنگلى و وحشى خودروى ژاپون را در آن كارخانجات ريخته ، در اندك زمان چنان تربيت و تعليم دادند ، كه بهتر از اميرالبحرهاى انگليس و ممتازتر از توپچيان آلمان و قابلتر از استادان امريكا ، از آن كارخانهها بيرون آوردند ؛ چه ، غيرت ذاتى و ذكاوت جبلى آسيايى در خميره و نهاد ايشان متمكن بود ، نهايت تا آن زمان تربيتكننده نداشتند . هنگامى كه آن خداوندان ده اسباب تربيت را موجود ديده ، فن و شكلى كه جهت محافظت ملك ، تحصيل معاش ، رفع امراض مضرهء زراعت ، فلاحت و تمدن هيئت مليه - كه اكمال هر يك از آن در اروپا متوقف به سالهاى دراز بود - در اندك زمانى به وجه احسن با كمال مفاخرت آموخته نتايج آن را به عرصهء شهود گذاردند . از نتيجهء جد و جهد و ثمرهء غيرت و حميت طبيعت ، نقشهء مملكت را يكباره تبديل داده ، مغاكهاى ملك را بدل به باغهاى گوناگون نموده ، اختر سعادت اهالى درخشيد ؛ اسباب ترقى به طورى از براى اين ملت فراهم آمد كه تاكنون از براى هيچ دولت و ملتى ميسر نگشته ، كه از ابتداى امر خود از احتياج به خارجه آزاد شوند . و اين ملت با غيرت هرچه آلات و ادوات جنگ و جدال از توپ و تفنگ ، از باروت و فشنگ ، كشتىها و راههاى آهن و مهندس و استاد لازم داشتند ، تمام را از ملت خود تدارك نمودند ، حتى عملهجات از خودشان ، آهن از خودشان ، چوب و تخته و ميخ از خودشان ، معلم و معمار و مربى از خودشان ، نان و نمك و پوشاك و ظروف از خودشان مىباشد ؛ بدون اينكه در هيچ چيز از قليل و كثير محتاج به خارجه باشند و از ثروت مملكت كيسهء رقيبان خود را پر كنند ، همه را از خود آماده و مهيا كردهاند ، كه اينقدر خوشبختى و اقبال هيچ دولت را تا امروز قسمت نشده است .
انگليس را لازم است تخته از خارج ابتياع نموده كشتى سازد ؛ روس هم محتاج گندم است از خارجه آورده نان بخورد ؛ فرانسه صد و پنجاه سال است كه در عمل شعربافى شهرت داشته ولى محتاج ابريشم از خارج است . اين ملت شيرخواره آنقدر نمانده كه از جهت خوبى و ارزانى شعربافى فرانسه را عقب نشانند ، آن هم از ابريشم خود . اگر انسان در اين عمل اندك فكر كند هر آينه خواهد دانست در زمان قليل چهقدر پيشرفت در سايهء جد و جهد و اتحاد ملت و دولت ممكن تواند شد . آرى چه نيكو سرودهاند :
به هر كارى كه همت بسته گردد * اگر خارى بود گلدسته گردد
اينها را نبايد حمل بر كرامت نمود ؛ چه ، خداى قادر به اين مشت خاك تا درجهاى قابليت و استعداد بخشيده كه به تشريف شريف
« وَ لَقَدْ كَرَّمْنا بَنِي آدَمَ »
مباهى و سرافراز آمده است ،
« فَتَبارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِينَ »
را جهت آنان فرموده است .