شصت و يك هزار نفر سپاه ، كه فقط پانزده هزارش انگليسى باشد ، بر سرحدات غربى هند جمع نمايد . دانشمند مزبور با وصف اين تحقيقات خود ، باز در آخر مىگويد : « اما اجتماع اينقدر عسكر را هم از براى دولت انگليس غيرممكن مىبينم و در صورتى كه اين منتهاى تخمين خود را قبول بكنم باز محققا حكم بايد كرد كه هر وقت هفتاد هزار سرباز فرنگى از درهء خيبر سر دربياورند ، كافى خواهد بود كه بساط انگليس را از يك سرحد هند تا سر ديگر برچينند ، بىآنكه در مقابل خود از جانب مدعى اسباب مدافعه و معطلى ببينند . »
و نيز او مىگويد : « ناپليون هم براى سفر هند از شصت هزار آدم بيشتر لازم نشمرده بود و حال اينكه آن وقت سفر هند و لشكركشى بدان صوب موانع كلى داشت ؛ خصوصا وضع افغانستان مانع مهيب به نظر مىآمد . چون از نقشهء اين ملك سايرين اطلاعى نداشتند ، لهذا آن وقت طوايف افغان حكما اسباب صدمات كليه مىتوانستند بشوند . ولى امروز يا فردا يا بعد از صد سال ديگر ، دور نيست كه تمام ملك افغان به يك آواز انتقام مثل نفس واحد بر ضد انگليس برخيزند ، محرك اين آواز انتقام خواه از جانب دولت ايران باشد و خواه از جانب روس ؛ و ديگر اينكه آن وقت دولت انگليس در هند هواخواهان متعدد داشت و بعضى از رؤسا را مىتوانست اسباب دفاع خود بسازد اما حال دولت انگليس به كلى تنها و عرصهء مدافعهء او منحصر بر درياى كهن طوايف است . »
منصف مشار اليه ، در باب طرح حركات نظامى سردار روس در سمت هند و در خصوص ساير لوازم اين سفر ، شروح مفصله نوشته است كه من به ملاحظهء اختصار كتابچه ترجمه نمىكنم . مثلا مىگويد : « سردار روس در باب آذوقه نبايد اصلا تشويشى داشته باشد . چيزى كه لازم دارد اين است كه كيسهء او از ايمپريال هميشه پر باشد . در آن صورت ، نقشهء تدابير كافى است . »
مثلا اظهار اينكه آذوقهء لشكر از اين قرار جمع خواهد شد و عبور از رود اتل به فلان دلايل هيچ اشكالى ندارد و بايد به فلان طور گذشت بس است . سلطان محمود غزنوى هفت بار با عساكر بىشمار از همين راه گذشت . امير تيمور ، بابر شاه ، همايون شاه ، نادر شاه و خود سرداران انگليس در اوقات جنگ افغان - به فلان تفصيل - از همين راه عبور كردهاند . از اين قبيل تفصيلات زياد نوشته است .
بنابراين سرمشقهاى گذشته ، لابد بايد اقرار بكنيم كه سختى اراضى به هيچوجه مانع پيشرفت عساكر دشمن در اين سرزمين نتواند شد . آنچه كه امروزه مىتواند
سياحت نامه ابراهيم بيگ ( فارسى ) — صفحة 292
مساهمون: حاجى زين العابدين مراغه اى
ص٢٩٢