دولت روس ، عوض اينكه حواس خود را صرف ممالك فرنگ بكند ، هرگاه مشغول آسيا نموده بود ، حال بسيارى از ممالك آسيا ، خصوصا هندوستان ، در تصرف آن دولت مىشد و بيدق روس هم در بعض ممالك عمدهء آسيا و هم در كنار رود اتل ، هم در كلكته مرتفع بود . دولت روس به اقتضاى وضع طبيعى خود به حكم تقدير مأمور است كه تجارت آسيا و فرنگستان را تصاحب نمايد ، چيزى كه مانع انجام اين مأموريت شده عدم تمدن طوايف آسياست . بنابراين ، دولت روس را واجب است كه حالت طوايف مذكوره را جبرا تغيير بدهد و دايرهء استيلاى خود را روز به روز در آن صفحات وسعت داده تمدن فرنگستان را چنانچه شايد و بايد در آن سامان منتشر سازد . »
يك دانشمند ديگر مىگويد : « براى دولت روس واجب است كه محرك ترقى ممالك آسيا شود و اين ممالك را از نعمات تمدن مغرب زمين بهرهياب سازد .
روش عقليهء دولت روس همت اين دولت معظم را دعوت مىكند كه اين مسلك خود را از دست ندهد . دولت روس بايد ممالك آسيا را مسخر كند ، هم به زور تجارت و هم به زور اسلحه ، هم به زور پوليتيك ، مراسم تمدن را در آن سرزمين مجرا دارد . »
يك حكيم نمساوى مىگويد : دولت روس حق و صلاحيت آن را دارد و بر ذمهء آن دولت واجب است كه بر ممالك وسط آسيا مسلط شود و آن صفحات تاريك را به نور تمدن روشن سازد . »
يك مصنف فرانسوى مىگويد : « دولت فرانسه بايد دولت روس را مقوى باشد كه ممالك آسيا را تصرف نمايد . دولت روس هم در مقابل دول فرنگستان ايستاده است ، هم در مقابل حكومتهاى آسيا . اما خزاين دولت روس كلا صرف پيشرفت پوليتيك سمت فرنگستان شده است . هرگاه دولت روس يك قسمت اقتدار خود را از سواحل باليتيك به درياى خزر برگردانيده بود ، حال ، از بنادر چين تا به درياى سفيد همه را در تصرف خود داشت . اما نيكولا ، ايمپراتور روس ، به واسطهء حرص طبع غيور و به اقتضاى حفظ آن تسلط عظيم كه در امور پوليتيك سمت فرنگ به هم رسانيده بود ، نتوانست از مسلك اسلاف خود تخلف نمايد ؛ ولى بعد از اين درس آخرى دولت مشار اليها از قيد خبط قديم خود به كلى خلاص شد ، چنانكه حال در امور داخلهء فرنگ هيچ كارى ندارد مگر تماشاى دولتى . كل حواس اين دولت ، بر خلاف سابق ، امروزه صرف اوضاع آسياست . »
سياحت نامه ابراهيم بيگ ( فارسى ) — صفحة 289
مساهمون: حاجى زين العابدين مراغه اى
ص٢٨٩