هرگاه گوش اهل ايران ، مثل گوش ملت انگليس ، بر آواز مخبر راستگوى با اطلاع باز بود ، من هم ، مثل مصنف انگليس ، اكنون فرياد مىزدم كه : « برخيزيد اى وكلاى دولت و ملت ايران و اى بزرگان اسلام ! برخيزيد از خواب غفلت ، كه ظهور طوفان مهيب و خانهبراندازى نزديك است و مجال تدارك گرفتن جلو آن محال ! اكنون مجراى سيل قدرت روس از سمت فرنگستان تماما رو به سمت آسيا گرديد . خطراتى كه از جانب انگليسيان ملحوظ بود ، در جنب اين خطر عظيم هيچ وقعى و نمودى ندارد . امروز به يك خبط جزئى استقلال دولت و ملى ما تمام است و به يك اشارهء پترسبرگ ايام عمر سياسى ما سپرى است . مسلك و مقصد پوليتيك روس را بيش از اين شرح نمىدهم . مقصود اين پوليتيك پرواضح و راه اين سيل بلا نيز به خوبى معين است . دولت روس بايد حكما به سمت هند حركت بكند و قصد او بر هيچ كس مخفى نيست . هر وزيرى كه منكر اين قصد او است باز مثل سابق در كمال آسودگى مشغول مزيد تشخص و خودپرستى باشد ؛ هر كس كه ادعاى غيرت و دولتخواهى مىكند مقابلهء سيل استيلاى روس را مهيا باشد . دور نيست در ايران بعض اشخاص ، به واسطهء عدم لازمهء اطلاعات ، امكان لشكركشى دولت روس را به سمت هند منكر باشند . و در باب اين مطلب يك صاحبمنصب معروف مىگويد : « وزراى مشهور و اشخاص مخصوص كه از اين مسئله استحضار تمام دارند ، جميعا بر امكان و سهولت سفر هند مقر و معترفاند . »
يكى از فرمانفرمايان هند ، در كاغذ رسمى ، مىگويد : « من هيچ دليلى نمىبينم كه مانع لشكركشى دشمن هند باشد . بنابراين ، بر ما لازم است كه مراسم حزم و احتياط را از دست ندهيم و از تدارك مقابلهء آن غفلت ننماييم . »
يك فرمانرواى ديگر مىگويد : « به واسطهء سفر افغانستان ما خودمان به دشمنان خود راه هند را ياد و نشان داديم و آشكار كرديم كه راه هند چهقدر آسان است . » يك صاحبمنصب انگليس مىگويد : « اوايل گمان مىكردند كه مايهء اشكال كلى لشكركشى خارجه به سمت هند ممالك افغان خواهد بود و تا چند سال قبل اين اعتقاد راست بود ، اما خود دولت انگليس زحمتها كشيد و پولها و جانها تلف كرد تا اينكه به واسطهء لشكركشى خود در افغانستان آن اشكالات متصوره را از ميان برداشت و همه كس فهميدند كه عبور لشكر گرانى از افغانستان به سوى هند در نهايت آسانى ممكن است . »
سياحت نامه ابراهيم بيگ ( فارسى ) — صفحة 290
مساهمون: حاجى زين العابدين مراغه اى
ص٢٩٠