يك مهندس فرانسوى مىگويد : « امكان عبور لشكر روس بر ساحل رود اتل مدتها محل گفتوگو بوده است اما از وقتى كه درياچهء آرال به تصرف روس افتاده ، اولياى دولت روس حواس خودشان را صرف سمت تركستان كرده ، در امكان اين سفر و از سهولت آن براى هيچ مهندس نظامى جاى ترديدى باقى نمانده است و هر كس حقيقت حالت لشكر هند را تحقيق كرده است نمىتواند خيال خود را برى بكند از آن شكست عظيم كه بر لشكر هند وارد خواهد آمد ، در آن روزى كه در قلب آسيا لشكر هند با لشكريان روس به مقام مقابله برآيند . »
يكى از دانشمندان مشهور - كه مدتها در هند مشغول تفحص اسباب حفظ اين ممالك بوده و در باب طرح لشكركشى خارجه تفاصيل معروفه نوشته - مىگويد :
« آن روزى كه يكى از دول خارجه بر ساحل رود اتل اردويى حاضر كند كه مساوى آن لشكر باشد كه دولت انگليس در همان محل حاضر تواند كرد ، آن روز عمر دولت انگليس تمام است . مملكت هند يك عرصهء وسيعى است كه خرابىهاى دولت زياد و طبقات ملل كثيره را روى هم ريختهاند . يك حركت جزئى و يك ضرب واحد كافى خواهد بود كه اين طبقات مختلفه را زير و زبر نمايد و از ميان اين مجموعهء غريب تركيبات غيرمترقبه بيرون بياورد . يك آدم قابل با يك اتفاق جزئى مىتواند در خود هند عساكر متعدده براى مخالفت انگليس برپا نمايد .
تدابير انگليس تا به حال ظهور اين حادثه را به تأخير انداخته است اما آن روزى كه در سرحدات افغانستان براى دولت انگليس مدعى مقتدر ظهور نمايد ، دولت انگليس عوض اينكه در ممالك هند اسباب تقويت براى خود ببيند هندوستان را در مقابل خود مدعى و مستقل خواهد ديد و آن همه سطوت و قدرت انگليس در زير عظمت خود منهدم خواهد ماند ؛ و به واسطهء اين سرعت انهدام ، خود مدعى نيز تعجب خواهد نمود . »
دانشمند مومى اليه مىگويد : « اين اعتقاد و بيانات من حرف هوايى نيست . ما مستندات كافى در دست داريم كه به واسطهء آنها مىتوانيم پيش از وقت معين بكنيم كه دولت انگليس چهقدر لشكر و چه درجه قدرت مىتواند به مقابل دشمن بياورد . »
مصنف مشار اليه جميع دقايق قدرت عسكريهء دولت انگليس را مىشكافد و به واسطهء شواهد زياد و تحقيقات مفصل - كه ذكر آنها از گنجايش اين كتابچه خارج است - مبرهن مىسازد كه دولت انگليس در هيچ مقام نمىتواند بيش از
سياحت نامه ابراهيم بيگ ( فارسى ) — صفحة 291
مساهمون: حاجى زين العابدين مراغه اى
ص٢٩١