شرقى گرجستان را تا به مازندران تصرف كرد . ولى پس از فوت پتر كبير ، صولت نادرى تمام آن دستگاهى را كه مؤسس شوكت روس به اعجاز عقليهء خود در اين سمت خطهء « قفقاز » برپا كرده بود ، به يك نهيب قادرانه باطل و منهدم ساخت .
و لكن با وجود اين شكست اول و شكستهاى ديگر ، باز امروز دولت روس در اين سمت كوه قفقاز به قدر ده مقابل تسخيرات پتر كبير ولايت در تصرف خود دارد . هيچ نوع حادثهء خارجى و هيچ قسم انقلابات درونى دقيقهاى دولت روس را از ترقى طبيعى خود باز نداشته است . اقتدار روس در سمت آسيا متصل پيش رفته است و مىتوان گفت كه الان در صحراى گرگان و سواحل جيحون به جهت انتزاع سلطنت آسيا صفآرايى مىكند . وقتى كه شخص مراتب اقتدار روس را تحقيق مىكند اول نكتهاى را كه موجب تأمل مىبيند اين است كه چرا دولت روس ظرف اين مدت يكصد و سى سال همهء ممالك آسيا را نگرفته است . بقاى ممالك آسيا ، به تصديق كل وزراى فرنگ ، هيچ دليلى ندارد مگر يك خبط بزرگ ، كه تا اين اواخر دامنگير دولت روس شده و آن خبط بزرگ اين است كه پتر كبير حركت سيل قدرت روس را دو طرفى قرار داد . يك سر اين سيل قدرت را به سمت آسيا سرازير كرد و سر ديگر آن را رو به فرنگستان برگردانيد . اخلاف پتر كبير نيز خبط او را به اقتضاى حركت اولى رفته رفته وسعت دادند و تمام قدرت خودشان را صرف پوليتيك فرنگ ساختند . كل اهل پوليتيك و جميع وزراى مشهور فرنگستان متفقا اقرار دارند كه هرگاه دولت روس عشر آن اجتهاد و تدبيرى را كه در سمت فرنگ به كار برده صرف سمت آسيا كرده بود ، حال ، تمام آسيا در تصرف دولت بود و به واسطهء تصرف آسيا در سمت فرنگ نيز مقصود اصلى او به عمل آمده بود . مدت سى سال على الدوام ، رؤساى ملك فرنگ به ايمپراتور نيكولا فرياد كردند كه « شما در امور فرنگ حق مداخله نداريد ، ملت روس به حكم تقدير مأمور تسخير آسياست ، ما اين مأموريت شما را تصديق داريم ، از امور فرنگ دست بكشيد و مشغول انجام مأموريت خود باشيد . » به جايى نرسيد .
يكى از پوليتيكشناسان معروف مىگويد : « دولت روس به حكم تقدير مأمور است تمدن ممالك فرنگ را به ممالك آسيا نقل بدهد . چيزى كه مانع پيشرفت اين مأموريت شده اين است كه دولت روس نمىخواهد در آسيا چنان مشغوليتى پيدا كند كه حواس او را از امورات سمت فرنگ برگرداند .
سياحت نامه ابراهيم بيگ ( فارسى ) — صفحة 288
مساهمون: حاجى زين العابدين مراغه اى
ص٢٨٨