مقصود دولت انگليس در اين مدت بلاشك منحصر به تصرف سواحل هند بوده است . اما از آنجايى كه تسخير هر ملك ، ملك ديگر را لازم دارد دولت انگليس هم به اقتضاى اين تسلسل پوليتيك دولتى لابد بوده است كه به تدريج كل ممالك هند را مسخر كند . تصرف مدرس ، تصرف كلكته ، اسباب تصرف بنگاله و بنگاله موجب تصرف دكن شد . حفظ اين ممالك انگليسان را به دهلى آورد . فقط دهلى تصرف افغانستان را لازم ساخت . شكست كابل مقتضى فتح حيدرآباد سند ، فتح حيدرآباد سند موجب شكست و انقراض حكومت پنجاب شد . « لاهور » بدون ضبط « پيشاور » ممكن نبود . وضع اين سرحدات استقلال هرات را لازم ساخت و حال استقلال هرات غصب سيستان را لازم دارد . هيچ شكى نيست همان لزومى كه انگليسان را بر خلاف ميل ايشان از ميان چند دولت مستقل گذرانده و از كلكته به هرات آورده ، حكما ايشان را از سيستان نيز پيشتر خواهد برد . اين بسط استيلاى انگليس از شرايط جبرى استيلاى مزبور است .
آن سفير نامى انگليس - كه در كابل كشته شد - مىگويد : « استيلاى انگليس مثل آن دايرهاى است كه در ميان يك حوض بزرگ به واسطهء يك ضرب خارجى بر روى آب احداث مىشود . دايرهء مزبوره متصل بسط مىيابد تا آخر از شدت بسط محو مىشود . پس استيلاى انگليس هم ناچار بايد متصل وسعت بيابد تا آخر از شدت وسعت از روى زمين محو بشود . »
اوضاع يك سمت ايران را بيان كرديم . حال ، تحقيق اوضاع سمت ديگر آن را بايد كرد . وضع پوليتيك روس در مشرق زمين از آفتاب روشنتر است . اقتدار آن دولت از دول همسايه ابدا باكى ندارد و تا امروز استعمال حيله و خدعهء دولتى را نيز هرگز لازم نديده است . پوليتيك روس به آواز بلند به جهانيان اعلان مىكند كه خدا ممالك آسيا را به من ارزانى فرموده ، تسخير هند سرنوشت ملى من است ؛ هيچ چيزى مرا از تحصيل اين عطيهء خداوندى باز نخواهد داشت . دولت روس از آغاز ظهور خود اين مسلك ملى را به عالم اعلان كرده است . از پنجاه سال به اين طرف قدم به قدم رو به اين مقصود پيش مىرود و اگر در عرض راه مقصود گاهى ايستاده برگشته است ، اين تخلفات ظاهرى محض عوارض موقتى بوده ، بر استقامت حركت اصلى آن به هيچ وجه تأثيرى نداشته است . صد و سى و شش سال قبل از اين - كه هنوز اسم دولت روس در اين صفحات تلفظ نشده بود - پتر كبير براى ابتداى طرح تسخير آسيا با چهل هزار نفر از « دربند » گذشت و سمت
سياحت نامه ابراهيم بيگ ( فارسى ) — صفحة 287
مساهمون: حاجى زين العابدين مراغه اى
ص٢٨٧