دوستى و اطمينان دولت انگليس نسبت به ايران وقتى ظهور خواهد كرد كه اوضاع حيدرآباد دكن را سرمشق دولت خود قرار داده باشيم . فرمانفرماى هند در اوقات سفر شاه مرحوم ، محمد شاه - طالب الله ثراه - به تسخير هرات ، به دولت متبوعهء خود نوشته است كه : « ما بايد به قدر قوهء خودمان لازمهء تدابير را به كار بريم و نگذاريم كه در افغانستان اعتبار خارجه رخنه پيدا كند و بايد بلادرنگ در تدارك رد آن تعدى باشيم كه بر سرحدات ما حمله دارد . ايران و افغانستان در پولتيك مشرق زمين وقع و عظم بىنهايت به هم رسانيدهاند . افغانستان در هر ايام اسباب وحشت و تزلزل صاحبمنصبان هندوستان بوده است . كابل و قندهار ابواب هندوستان هستند . هر وقت اين درها بسته باشد ، هندوستان از شر دشمنان خشكى محفوظ است . »
باز فرمانفرماى هندوستان مىگويد : « امنيت ممالك ما در مشرق به حكم وجوب ما را لابد داشته است كه در سمت افغانستان چنان دستگاهى برپا كنيم كه سد راه حملهء خارجه باشد و خود حكومت افغان نيز قوت و قدرت آن را نداشته باشد كه مقوى خيالات كشورگيرى دشمنان ما بشود . »
يكى از سفراى انگليس - كه سابقا مقيم ايران بود - در اين باب مىگويد : « اعتماد باطنى من اين است كه دولت انگليس نمىتواند بگذارد كه دولت ايران در سمت افغانستان وسعت بيابد ، زيرا كه نزديكى ايران به هندوستان حكما مايهء اغتشاش ممالك ما خواهد بود . »
باز يك فرمانفرماى ديگر هند مىگويد : « ما بايد در افغانستان سد دايمى برپا كنيم كه اسباب رد حملهء دشمنان شمالى و مغربى ما باشد . هرگاه هرات به دست دولت ايران بيفتد ، حالت اين دولت به تمامى ممالك هند مسلط خواهد بود . »
« لورد پالمرستون » در پارلمنت [ پارلمان ] انگليس فرياد مىكند كه « در تمام عمرم حرفى را كه از همه بيشتر حاصل عقيدهء قلبى خود مىدانم اين است كه اگر ما از افغانستان دست بكشيم ، اعظم مصالح دولت انگليس پايمال خواهد شد . يقين بدانيد كه افغانستان را به هر ملاحظه كه امروز ترك نماييد ، باز خواهد رسيد آن روزى كه مجبور خواهيد شد با مخارج گزاف و با اتلاف عساكر وافر اين ممالك را دوباره تصرف كنيد . »
با وصف اعلان اين مضامين ، نمىدانم باز احتمال اينكه انگليسان افغانستان را به ايران بدهند باقى خواهد ماند يا خير . پوليتيك انگليس در ايران يك روش غريبى
سياحت نامه ابراهيم بيگ ( فارسى ) — صفحة 285
مساهمون: حاجى زين العابدين مراغه اى
ص٢٨٥