طايفهء افغان - به همان تفصيلى كه بر همه كس معلوم است - حاصل جميع تدابير و فتوحات پوليتيك انگليس را در يك طوفان ملى منهدم ساخت .
يكى از مورخين مىگويد : « دولت انگليس يك گناه عظيمى كرد ، وقتى كه خواست بدون هيچ حق به توسط شاه شجاع به افغانستان مسلط شود ، انتقام الهى آخر الامر حرص انگليسيان را منكوب ساخت . رؤساى اين طرح جميعا مغضوبا منعدم شدند . طايفهء افغان افواج انگليس را از يك سمت رود اتل به سمت هند ريخت و در هند را به روى ايشان بست . كليد اين در ، قسمت دولت روس است . و بعد از اين ، افتتاح باب مزبور موقوف به ميل روس خواهد شد . اگرچه شكست انگليس در افغانستان براى پولتيك آن دولت صدمهء بسيار بزرگ بود ، ولى جنس انگليس از آنها نيست كه طرح پولتيك خود را به اين صدمات موقتى تغيير بدهد . پولتيك اصلى دولت مشار اليها با آن همه صدمهء بزرگ از ميامن ثبات قدم در همان حالت سابق باقى ماند . چيزى كه تغيير يافت فقط راه پيشرفت و رسم اجراى آن بود .
همين كه افغانستان از دست رفت ، ممالك سند و پنجاب را بدون تأمل تصرف كردند و به واسطهء ضبط آن دو مملكت معظم علاوه بر اينكه صدمات افغانستان را بالمضاعف تلافى نمودند ، اسباب پولتيك اصلى را نيز خيلى بهتر و محكمتر از سابق مهيا ساختند . چنانكه مىتوان گفت كه اكنون ممالك افغان در تحت تصرف انگليس است . طرح پولتيك دولت مشار اليها از قرارى بود كه عرض شد .
حالا چند كلمه هم از طرح عسكريهء آن دولت بگوييم . در ضمن اين مطلب يك مسئلهء طبيعى هست كه بيان آن را بايد مقدم داشت . در ولايات « ينگى دنيا » - كه به تصرف طوايف فرنگ افتاد - از نسل ايشان طوايف بزرگ در آن سامان پيدا شدهاند ، اما تا به حال زيست و تناسل جنس انگليس در خاك هند ممكن نبوده تمامى اطفال انگليس كه در اين ملك متولد مىشوند پيش از آنكه به حد بلوغ برسند كلا بدون استثناء مىميرند . اين حكم طبيعت ، در قطع نسل انگليس ، يكى از مشكلات عمدهء حفظ هندوستان شده بود . اكنون يكصد و پنجاه سال است كه انگليسان ، طبقه به طبقه ، از خاك هند مىگذرند بىآنكه از نسل خودشان آثارى در آن سرزمين باقى بگذارند و يا آنكه در آن صفحات از جنس خود بتوانند جمعيت كافى فراهم بياورند . لكن چندى قبل از اين وقتى كه خطهء پنجاب را گرفتند ، با كمال وجد ديدند كه زيست جنس انگليس در ملك مزبور آسان و مقدور است و چون رودخانههاى پنجاب و به خصوص رود اتل - كه از بالاى
سياحت نامه ابراهيم بيگ ( فارسى ) — صفحة 282
مساهمون: حاجى زين العابدين مراغه اى
ص٢٨٢