كشمير تا خاك سند به درياى عمان امتداد مىيابد - سرحد طبيعى اعظم سدهاى راه هندوستان مىباشند ، لهذا انگليسان مصمم شدند كه كليهء اختيار خود را در خاك پنجاب جمع نمايند و رود اتل را سنگر عسكر خود قرار بدهند . به همين خيال پيشاور را يك نوع سيواستاپول ساختند و طرح مقابلهء دشمن را در همان سواحل رود اتل ترتيب دادند . ولى پس از استحكام اين سرحدات طرح مدافعه را باز ناقص و غيركافى ديدند . اولا معسكر پنجاب از مقر قدرت انگليس زياد دور بود ؛ ثانيا محل جدال به ممالك هند زياد نزديك مىشد . به جهت رفع اين دو نقصان كلى مهندسان انگليس يك طرح تازهء ديگر پيدا كردند كه هيچ ربطى به خيال اولى نداشت . محمره و عربستان ايران را - كه در وسط راه هندوستان و لندن واقع است - و از هر حيث - چه به جهت عبور عساكر انگليس چه به جهت دفع حملهء روس و چه به جهت انقياد حركات ايران - بهترين منازل يافتند . طرح تازه مبنى بر اين بود كه دولت انگليس كل قدرت خود را عربستان و بنادر فارس جمع آورد و عوض اينكه حملهء روس را در سواحل رود اتل منتظر باشد در خاك عراق قرار بدهد . و در سمت استرآباد بر روى روسها بيفتد . اين طرح چندين محسنات دارد :
اولا عساكر انگليس از لندن صد مرتبه زودتر و سهلتر به فارس مىرسند تا به پنجاب ؛ ثانيا موافق علم نظام ، در اين قسم لشكركشى بايد يك سر صف سپاه دشمن در مازندران و سر ديگر در افغانستان باشد . حملهاى چنين به مراتب از حملهاى چنان بهتر است . اين نوع حملهء انگليس ، لشكر روس را حكما مجبور مىساخت كه اول به دفع استعداد فارس پردازد و در اين صورت كوهها و استحكامات طبيعى فارس قوهء واقعهء انگليس را مضاعف خواهد كرد ؛ ثالثا هرگاه انگليس در اين صفحات مغلوب بشود باز در پنجاب به دفعهء آخرى هم تجديد جنگ براى او ممكن خواهد بود ؛ رابعا به واسطهء حضور انگليسان در فارس ، موافقت ايران براى روس چندان فايده نخواهد داشت . بلكه زور عمدهء ايران در دست انگليسان خواهد بود .
خلاصه ، اين طرح جديد هزار مرتبه بر طرحهاى سابق ترجيح داشت . جنگ آخرى اين دولت با ايران هيچ دليلى نداشت مگر آزمايش اين طرح ، اما بخت دولت اسلام و صد حسن اتفاق ديگر اجراى قصد انگليس را موقتا به تأخير انداخت . اما اشخاصى كه از دقايق پوليتيك انگليس و از مدارج لزوم اين طرح
سياحت نامه ابراهيم بيگ ( فارسى ) — صفحة 283
مساهمون: حاجى زين العابدين مراغه اى
ص٢٨٣