را مدعى بىباك و خوشبخت خودمان مىبينيم . »
يكى از سفراى روس مىگويد : « گرفتن خيوه براى ما ناگزير است ، هرگاه خيوه را بگيريم ايلات وسط آسيا كلا مطيع اعتبار و منقاد قدرت ما مىشوند ؛ و به واسطهء افتتاح راه تجارت هند و روس تمام اموال آسيا مثل سيل به خاك روس جارى خواهد شد . و طرح « پتر كبير » موافق دلخواه معمول خواهد شد ؛ خلاصه ، هرگاه خيوه را بگيريم اركان تجارت انگليس را كه مايهء استيلاى بحرى آن دولت شده به تزلزل خواهيم آورد . »
يك حكيم فرانسوى مىگويد : « هند بلاشك در خطر است و لكن دولت انگليس نمىتواند خطرات هند را در پنجاب يا اينكه در دهلى دفع كند . اين خطرات بزرگ كه بر سر هند جمع شدهاند ، هرگاه چارهپذير باشند ، چاره را بايد در پترسبورغ [ پترزبورگ ] و در مسكو بكنند نه در هندوستان . »
يك حكيم ديگر مىگويد : « دولت روس تا امروز دولت عسكريه بوده است و بعد از اين نيز همچنين خواهد بود . دولت روس هميشه جنگ را لازم دارد و اگر دولت انگليس بهانهاى به دست بدهد ، دولت روس تمام آسيا را به تزلزل خواهد آورد . » يكى از سفراى مشهور انگليس مىگويد : « اى انگليسها ! ببينيد دولت روس روز به روز چهطور به شما نزديك مىشود و چهطور مثل امواج دريا شما را احاطه مىكند ! دولت روس متصل رو به طرف ما پيش مىآيد بىآنكه در ظاهر حركت بكند و نزديك است كه برسد بدان خزاينى كه فخر شما بسته به آنهاست . هرگاه بلادرنگ به مقام تسديد راه روس برنخيزيد يقين بدانيد كه وقت استيلاى روس رسيده است . »
بيست سال قبل از اين ، فرمانفرماى هند به دولت انگليس رسما نوشته ، پس از ايراد دلايل واضحه ، مىگويد : « به موجب سررشتهاى كه به دست آوردهايم هيچ جاى تشكيك نيست كه دولت روس در صدد اين است كه راه رخنه و اسباب استيلاى خود را تا به سرحدات هند وسعت بدهد . »
باز يك مورخ مشهور مىگويد : « دولت روس على الاتصال در كوشش است كه راه رخنهاى براى خود در ممالك آسيا باز نمايد . و از آن طرف دولت انگليس شب و روز در اجتهاد بستن راه اين خيال روس است . اين دو دولت از طرفين رو به همديگر پيش مىروند و هيچ شكى نيست كه عن قريب مركز آسيا محل جدال تجارتى و عسكريهء اين دو دولت بزرگ خواهد بود . »
سياحت نامه ابراهيم بيگ ( فارسى ) — صفحة 269
مساهمون: حاجى زين العابدين مراغه اى
ص٢٦٩