يك مورخ ديگر مىگويد : « مرور ايام مسايل مهمهء زيادى را از ميان برده است اما مسئلهء شرق هنوز باقى است و هر روز بزرگتر مىشود . بعد از اين خيالات بزرگ و اقتدارهاى عظيم و طرحهاى جسيم ، كل حواس عالم بر دور اين مسئله جمع خواهد شد : از يك طرف دولت روس به جهت اجراى طرحهاى بزرگ خود نهايت استعداد را به هم رسانيده است ، و از طرف ديگر دولت انگليس ، با كمال اضطراب ، در تدارك دفع خيال روس است . بايد ديد كه خصومت اين دو دولت بزرگ كى و چهطور تمام خواهد شد . »
يكى از وزراى بسيار مشهور فرانسه مىگويد : « ببينيد اين عرصه هيبتافزاى جدال عقلى و عسكرى را كه از سرحد چين تا به درياى سفيد ميان دو طايفهء مدعى توسيع يافته است ! دولت انگليس به جهت دفع حملهء روس از قعر عالم تا به سواحل ما همه جا هنگامهء رزم را ساز كرده است . ببينيد اين دو طايفهء بزرگ سنگرهاى خودشان را به چه تدبير داده و به چه هيئت رو به همديگر پيش مىروند ! »
يكى از سفراى انگليس مىگويد : « دولتين روس و انگليس از سرحد چين تا به اسلامبول ، در مقابل هم ايستادهاند و در كمال اضطراب مواظب حركات همديگر هستند . يك پوليتيك جهانگيرى اين دو دولت را از مسافات بعيده گذرانده و در قلب آسيا به هم رسانيده است . به حدى با هم نزديك ايستادهاند كه نمىتوانند قدمى بردارند ، به ملاحظه آنكه به همديگر نخورند . هر دو مجبورا ممالك خودشان را توسيع دادهاند و اين توسيع ممالك لازمهء بقاى ايشان است . دولت انگليس به حد كمال وسعت رسيده است اما وسعت دولت روس هنوز به حد طبيعى نرسيده است ؛ و بر هيچ كس مخفى نيست كه عن قريب اين دو دولت به جهت استيلاى آسيا به هم خواهند زد . سرنوشت آسايش عالم بسته به اين منازعه خواهد بود . از اين حالات علامت اين دو طوفان دولتى از اطراف عالم بروز كرده است و مىتوان گفت كه جنگ دولتين مشار اليهما ، اگر چه مخفى است ، ولى در كمال شدت درگرفته است . »
يكى ديگر از كارآگاهان پوليتيك در تحقيق مسئلهء شرق مىگويد : « از قراين كار چنان معلوم مىشود كه دنيا باز يك هنگامهء عظيم و محشر بزرگ دولتى در پيش رو دارد . دولتين انگليس و روس - كه دو پهلوان اين عرصهء پوليتيك هستند - سلطنت آسيا را از دست همديگر خواهند كشيد . افواج روس و انگليس در آن
سياحت نامه ابراهيم بيگ ( فارسى ) — صفحة 270
مساهمون: حاجى زين العابدين مراغه اى
ص٢٧٠