دولت چيست ، حال فلان دولت به كجا رسيده و عاقبت فلان دولت چه خواهد بود . در نظر ارباب اين علم درجات عمر دولتين روس و انگليس به قسمى مشخص است كه از مقتضيات باقى عمر ايشان هيچ تشكيكى ندارند و از روى بصيرت علمى مىدانند كه اين دو سيل ، مخالف و موافق طرح طبيعت ، حكما پيش خواهند رفت و حكما در وسط آسيا با همديگر روبهرو شده مبارزت خواهند كرد . اين حادثهء عظمى را جميع وزراى ايشان ديدهاند ، همهء وزرا ظهور اين حادثه را از مقتضيات تقدير الهى شمردهاند .
يكى از مدققين اوضاع هند مىگويد : « وضع طبيعى و لوازم ملى و حرص جهانگيرى و تقدير آسمانى ، دولت روس را حكما به سمت هند مىكشاند . نكتهء ذيل را « پتر كبير » به اخلاف خود وصيت كرده است .
نكتهاى از وصيت پتر كبير به اخلاف خود :
« بايد دولت روس را در جنگ دايمى نگاه داشت ، و اين نكته را هميشه در نظر گرفت كه تجارت هند تجارت همهء دنياست . هر كس اين تجارت را به تصرف بياورد ، مالك مطلق كل مملكتهاى فرنگ است . »
يكى از دانشمندان مشهور فرانسه - كه مدتها در خدمت دولت انگليس مشغول تحقيق اوضاع هند بود و در اين باب كتاب بسيار مبسوطى نوشته است - مىگويد : « حواس روس ، از وقت « پتر كبير » تا امروز ، دقيقهاى از خيال هند خارج نبوده است و ممكن نيست كه از اين خيال صرفنظر بكند . تسخير هند نه تنها منظور روس است بلكه اجراى اين مقصود بر ذمهء آن دولت لازم است ، زيرا كه اين تكليف لازمهء وضع طبيعى ملك روس است . »
يك مورخ معروف ديگر مىگويد : « اقتضاى طبيعى ، دولت روس را به حكم تقدير كشان كشان رو به ممالك آسيا مىبرد . - و نيز در جاى ديگر مىگويد : « نكتهاى كه بر ما تحقيق آن لازم است اين است كه با وصف حوادث فرنگ ، دولت روس در سمت آسيا متصل پيش رفته است و از اين راهى كه در آسيا طى كرده موافق قاعدهء هندسى مىتوان حكم كرد كه عن قريب به مقصد خواهد رسيد . »
يكى از اصحاب پوليتيك انگليس مىگويد : « آن دولتى كه امروز در صدد اين است كه عالم را زير و زبر كند ، دولت روس است ؛ آن دولتى كه مىخواهد دول روى زمين را منهدم كند ، دولت روس است ؛ در دشت تاتارستان ، در مشرق و مغرب درياى خزر ، در شمال و جنوب درياى سياه ، همه جا دولت روس
سياحت نامه ابراهيم بيگ ( فارسى ) — صفحة 268
مساهمون: حاجى زين العابدين مراغه اى
ص٢٦٨