نقشهء اطراف و طرح سير سياحان را بر چند اوراق بىترتيب كشيدهام . اگر هم فايدهء اين نقشهء پولتيك منحصر به اين باشد كه فقط يك نقطه مايهء اصلاح حركت كشتى شود ، نتيجهء مزبور براى صاحب كشتى يك نوع غنيمت و براى صاحب نقشه مايهء صد قسم تفاخر خواهد بود .
در تحقيق عالم پولتيك ، اول نكتهاى كه موجب تأمل ما مىشود اين است كه مىبينم يك جزيرهء كوچك كه در كنار بحر محيط مردود طبيعت و خارج از ربع مسكون به نظر مىآيد اعظم ممالك آسيا را مسخر ساخته ، به اعجاز تدبير و به بازوى جلالت ، تمام كرهء زمين را در حلقهء استيلاى خود احاطه دارد . از بنادر ژاپون تا به جنگلهاى ينگى دنيا و از بحرين منجمد تا به صحراى آفريقا نقطهاى نمىبينيم كه از اسم انگليس در لرزش نباشد . در مقابل استيلاى اين طايفهء حيرتانگيز مىبينيم كه طايفهء ديگر به تحريك ارادهء قادر ، از جنگهاى وحشى خود على الغفله پا به عرصهء دول نهاده به استعداد مهيب و با طرح وسيع از سمت شمال به قصد انهدام قدرت انگليس و به عزم تسخير سلطنت عالم رو به ممالك هند سرازير شده است .
عظمت اين دو قدرت ، كرهء زمين را به نوعى فراگرفته كه اگر هر يك از حوادث اين عهد را بشكافيم مىبينيم يا ظهور حملهء يكى بوده يا تدارك دفاع ديگرى . تسخير گرجستان ، جنگ چين ، انقلابات افغان ، تصرف سند ، جنگهاى سواحل طونه ، هنگامهء [ سباستوپول ؟ ] سيواستاپول ، حملهء محمره ، جميعا مظهر قصد و نتايج طرح هجوم اين دو قدرت مخالف بوده است . از هر گوشهء عالم ، هر سمت زمين را كه ملاحظه نماييم ، هيچ چيزى نخواهيم ديد مگر هيبت و تلاطم اين دو سيل قدرت انسانى كه رو به همديگر حمله دارند . از مشاهدهء اين اوضاع نكتهاى كه مايهء وحشت و موجب تعجب مىبينيم اين است كه اين دو سيل هايل پس از انعدام ممالك زياد و پس از خرابىهاى وسيع از سمت مقابل داخل خاك ايران شده نزديك است كه تمام ممالك ما را فروبگيرد و با وصف مهابت اين خطر عظيم ، اولياى دولت ما هنوز از قرب هجوم اين دو سيل هيچ نوع اطلاع صريح ندارند و اگر هم بر حسب اتفاق بعضى اخبار افواهى شنيدهاند آن اخبار نيز به درجهاى مبهم و تاريك و بعيد از خيالات ايشان بوده است كه تحقيق اين مسئله را اصلا قابل اعتنا و توجه خودشان نشمردهاند . ولى چون احتمال صدق آن دربارهء ايران از اعظم فتوحات يا نهايت ذلت و از بقاى دايمى تا به انهدام فورى جميع
سياحت نامه ابراهيم بيگ ( فارسى ) — صفحة 266
مساهمون: حاجى زين العابدين مراغه اى
ص٢٦٦