مصروف است كه به تيشهء انديشه ، ريشهء درخت حيات همديگر را از بيخ براندازند و بدبختانه عرصهء اين ملك رزمگاه ايشان واقع شده است . بدين ملاحظه هر روز كه يكى از اين دو رقيب سخت بازو را مشغلهء تازهء پوليتيكى روى داد ، آن ديگرى فرصت يافته اقدامات به كار مىبرد كه نقاط مهمهء آن ملك را - كه براى لشكركشى و رزمآرايى در كار است - به تقريبى به چنگ بياورد كه هنگام خصومت بدان واسطه بر غنيم خود دست يابد ؛ و ديگرى را مقصد آنكه اين ملك به همين حال شكستگى و خرابى بماند كه نه صاحب ملك و نه رقيب قوىپنجه بتوانند از آن انتفاعى ببرند . تا اينكه به هنگام فرصت ، خود آنچه در نظر دارد از قوه به فعل بياورد .
اين مىكشد به سوى خود آن يك به سوى خويش * افتاده كاه ما به ميان دو كهربا
اين كشاكش ايشان و غفلت بزرگان مملكت ، سبب ازدياد پريشانى و خرابى اين ملك گشته روز به روز به مراتب بدبختى و عدم انتظام آن مىافزايد . افسوس كه اين مدعيان دروغى مدنيت ، به جاى اينكه مملكتى بدين صفا و نزهت را آباد خواهند ، و به اقتضاى انسانيت كه مدعى آن هستند اسباب روشنايى و رونق آن را فراهم بياورند ، به خرابى و تاريكى آن مىكوشند .
يكى از اجلهء دانشمندان ايران به خيالات اين دو همسايهء زبردست - چنانچه شايد و بايد - پىبرده و در آن باب به عنوان « كشتى پوليتيك ما كجا مىرود ، تكليف ما چيست ، چه بايد كرد ؟ » مقالهء مفصلى نوشته تا يك درجه راه چارهء آن را هم نشان مىدهد . بنده موقع را مناسب ديده از صاحب مطبعه خواهش نمودم كه شمهاى از مقالات آن دانشمند محترم را ضميمهء اين سياحتنامه نمايد ، شايد صاحبان طبايع سليمه و اذهان مستقيمه ، به ويژه بزرگان ملت ، از مطالعهء آن به تصورات همسايگان مطلع شده به عبرتشان بيفزايد . صاحب مطبعه نيز به اقتضاى وطنپرستى قبول نمود . اميدوارم كه نقل اين مطلب عمده در ذيل اين سياحتنامه خالى از فايده نشود .