بشخصى بخلاف زده و تاجر راضى باينكه او را شكنجه كنند شده آنچه ازو بردهاند از حقيقت او بدر رفته بايد به جهت سركار پادشاه كه خويش اصنام است ضبط شود و چون غلام مالك شئى نيست مساوى آن مبلغ بايد كه خواجه به علت ترجمان بدهد و مبلغ سه تومان و دو هزار و چهارصد دينار به جهت حق الديوان و فتوى و رسوم ارباب و اهالى مهمسازى كنند و چون حكم چنان اجرا مييابد خواجه را مقيد ساخته بعد از زحمت بسيار وجه مذكور را ازو ميگيرند و غلامش را به جهت سركار ضبط ميكنند و اينمقدمه در اوان تسلط وزير فرنگ رو داده و سابقا اينها نبوده و آقا محمد چنان قرار داده بود كه هر طائفه قاضى و مفتى از خود داشته باشند و بمذهب و كيش خود با ايشان سر كنند اگرچه باز چنانست نهايت اجراى آن دستور الحال از پيش نميرود و چون در دعوى از اثبات عاجز شوند رجوع به قسم ميكنند طريق قسم ايشان بر دو قسم است يكى آنكه چون مدعى عليه از اثبات عاجز آيد پاى قسم بميان مىآورند و قسم ايشان چنانست كه بايد چند قدم راه در حوالى بتخانه به طول و عرض مشخصى معين نموده و چند وقر « 1 » هيمهء بسيار خشك در آن جمع آورده آن را افروزند و پاى مؤدى او را بعد از ملاحظه كه مبادا به چيزى آلوده كرده باشد پاك و آنگاه او را و از عقب وى مدعى عليه را حكم به عبور از آن آتش سوزان ميكنند و چون عبور كنند هريك كه در دعوى خويش ثابتقدم و راستگفتار باشد چون نسيم صبا از آن آتش ميگذرد و بر صدق مدعى او زبان آتش سوزان به عجز گواهى ميدهد و الا كه پاى دعوى را بروغن كذب و خلاف مداهنه آلوده كرده باشد در عبور مضطرب و پاى دعويش در كمند شعله درآمده از رفتار عاجز گردد و بسوختن با دست دعوتش كوتاه شدهء از سر مدعى دور مىشود . « 2 »
بحث شاه با مردم ايران آنكه : اين شاه بر خلاف واليان زير بادات بتحقيق و تشخيص
هامش
( 1 ) - بار الاغ يا قاطر برابر با 40 صاع از قرار هر صاع 819 مثقال مىباشد ( فرهنگ نظام )
( 2 ) - كمپفر مراسم سوگند به آتش را مفصلا شرح داده و علاوه بر آن از نوعى ديگر قسم « بوسيله سوسمار آبى » كه در سيام متداول است ياد مىكند . ( كتاب ياد شده . ص ص 460 - 463 )