نيكوكار و پاكيزه روزگار دانستن تا كلام او را در پيش مستمع اعتبارى باشد . دوم رعايت شرائط اصغاء و القاء سمع و انصات . سيم حاضر داشتن دل در هنگام سماع كلام قايل تا منفعت نصيحت به ظهور پيوندد و اين دو شرط مأخوذ است از قول حق ، سبحانه و تعالى ، كه مىفرمايد :
« إِنَّ فِي ذلِكَ لَذِكْرى لِمَنْ كانَ لَهُ قَلْبٌ أَوْ أَلْقَى السَّمْعَ وَ هُوَ شَهِيدٌ »
« 1 » چهارم عدم اعراض تا [ به ] سمت كمال ظلم موسوم نباشد و از خواصّ بندگان باشد كه حضرت خواجه 5 / 6 ، عليه السّلام ، مأمور است به عبادت كه
« فَبَشِّرْ عِبادِ الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ »
« 2 » و مقرّب « 3 » حضرت قيّومى جلال الدّين رومى در كتاب مثنوى كه جامع اسرار معنوى است مىفرمايد : نظم .
گرچه ناصح را 5 / 9 بود صد داعيه * نصح را اذنى ببايد واعيه
يك كس نامستمع ز استيز و رد * صد كس گوينده را عاجز كند
ز انبيا خوشخوتر و خوشلهجهتر * ز آنكه خود نگرفت دَمشان در حجر
ز آنچه چوب و سنگ در كار آمدند * مى بشد تا اهل را بگشاد بند
پس چون شرائط تأثير نصيحت در ناصح و مستمع موجود باشد آثار عجيب و نتايج غريب از او به حصول پيوندد و سبب اتّصاف به مكارم اوصاف باشد و سرّ « الدّين هو النّصيحة » مبيّن شود و موجب سعادت دو جهانى و مورث سلطنت جاودانى گردد و ارباب ذهن وقّاد و اصحاب طبع نقّاد را مقرّر و معلوم و محقّق و مفهوم است كه هيچ نصيحتى جامع اين شرائط از جانبين ، چون نصيحت پدر مهربان به نسبت با فرزند خردهدان نيست ، و از اين روى هر نصيحتى را كه از شوايب اغراض خالى و به حليهء كمال اشفاق حالى باشد نصيحت پدرانه گويند و اقبال جاويد در قبول آن جويند ؛ خاصّه نصيحت پدرى كه با وجود سلطنت و احتشام و ملكت و احترام و دولت و اقبال و ابّهت و جلال ، متواضع و بردبار و متّقى و پرهيزگار و عالم قوانين شرايع و احكام و ممهّد مبانى قواعد اسلام و محرّر فضيلت علم و عمل و محيط منقبت دين و دول باشد و عمرى بر سر تجارب امور سلطنت گذاشته و روزگارى علم خيرات در عالم مبرّات افراشته و به سرمايهء ملك دنيا كار عقبى ساخته و نقصان اضافى ملك فانى به نسبت با حضرت ملك باقى شناخته و به حكم : « من احبّ دنياه اضرّه بآخرته و من احبّ آخرته
هامش
( 1 ) . ق ( 50 / 37 ) .
( 2 ) . زمر ( 39 / 17 - 18 ) .
( 3 ) . ن : از مقرب .