3 - در تصحيح اشعار پارسى از مثنوى مولانا و غزليّات شمس ( كليّات شمس و ديوان كبير ) و خاقانى و سنائى و عطّار و ظهير و عماد فقيه و ساير گويندگانى كه شعر آنان را بازشناخت مدد جست . « 1 » در اين مورد نيز اگر اختلافى در بين اشعار مندرج در متن و ديوان به نظر رسيد كه مغاير معنى نبود و صورتى قابل قبول و گاهى مرجّح داشت آن را به همان حال باقى گذاشت و عين نسخه را در متن نقل كرد و آنجا كه لازم مىنمود بدل آن را نيز در زير آورد تا ضبط ديگرى از صورت با ملاحظهء مندرجات ديوان به اصلاح آنها پرداخت .
4 - در تصحيح عبارات كتاب چنان كه مكرّر اشاره شد از كتبى كه مطالب و عبارات از آنها اقتباس و منقول گرديد يارى جست . در اينجا نيز اگر اختلافى در نقل عبارات ديده شد كه داراى معنى و مفهومى جداگانه و مناسب بود عين عبارت نسخه را درج كرد و به مندرجات و عبارات مآخذى كه مؤلّف به آنها نظر داشته است توجّهى نشد ؛ به عبارت ديگر از وجود اينگونه مآخذ براى رفع آشفتگى عبارات و تصحيح اغلاط و اصلاح اشتباهات موجود در نسخه استفاده گرديد نه براى تطبيق و تعيين اختلاف آنها با يكديگر .
5 - حكايات و اشعار و عباراتى را كه احتمال اشتباهى در آنها مىرفت ، ولى مأخذ آنها را نيافت آنچه را كه توانست با توجّه به ساير مطالب كتاب و آثار ديگر مؤلّف و شيوهء نوشتن او ، با درك و سليقهء شخصى يا استمداد از استادان صاحبنظر اصلاح كرد و با افزودن يا كاستن يا تغيير محلّ حروف و كلمات و عبارات تا حدّى آنها را به صورتى موجّه و با معنى و قابل قبول درآورد ، ولى در هيچ حال و هيچگاه طريق حفظ امانت را از دست نگذاشت و آنچه را كاتب نوشته بود در كتاب باز آورد و آنچه را خود بدانها افزود بين الهلالين قرار داد و به هر تغييرى كه داد در ذيل يا حواشى اشاره نمود « 2 » تا
هامش
( 1 ) . آنجا كه مؤلّف تصريح به نام سرايندهء شعر كرده بود خود كارى آسان بود ولى در مواردى بسيار كه نام سرايندهء آن ذكر نشده يا اگر ذكر شده اشتباه بوده مدّتها به جستجو و صرف وقت پرداخت .
( ر . ك : ص 217 و 276 و 40 ) و صفحات ديگر .
( 2 ) . گاه در مواردى كه غلط نسخه مسلّم و اشتباه كاتب آشكار و روشن بوده از اين قاعده عدول شده و دادن نسخه بدل را امرى زايد و بيهوده پنداشته است . مانند كم و زياد شدن و جابهجا شدن نقطهها يا تكرار كلمات و پس و پيش شدن بعض از حروف و غيره چنان كه « به لا نهايت رسيد رسد » يا « اگر زبان شكايت بودى بودى ص 272 » يا « تنازغ » به جاى « تنازع » و « راخت و خيور » به جاى « راحت و حبور »