گرديد ، و آن دست نيافتن به نسخهء ديگرى بود تا در رفع مبهمات و حلّ مشكلات بتوان از آن استفاده كرد ، و نسخهء موجود نيز غالبا با سقطه و خطا و سهو و اشتباه توأم بود « 1 » ، و آنچه را كه از روى قرينه و حدس ، احتمالى به درستى آن مىداد ، پس از تحقيقاتى خلاف آن پديد مىآمد ، و اين پيچيدگى و ابهام همچنان دوام داشت ، تا در ضمن ادامهء تحقيق وقتى به فصلى باز رسيد كه درك مطلب آن مطلقا مبهم و نامفهوم بود ، و هم به خاطر آورد كه اين مطالب را شايد در كسوت عباراتى ديگر پيش از اين در مرصاد العباد ديده است ، براى استقصاى بيشتر بدانجا رجوع كرد ، اتّفاق را گذشته از آنكه مطالب مبهم مفهوم و روشن گرديد ، چنان دريافت كه عبارات هر دو كتاب نيز بسيار بهم نزديك است و با ادامهء مطالعات و دقّت در مطالب ساير صفحات ، يقين حاصل شد كه مؤلّف در تأليف اثر خويش در مواردى بدان كتاب توجّه كامل داشته است .
اين نكته مصحّح را بر آن داشت تا همچنان كه شيوهء محقّقان و وظيفهء آنان است در مندرجات كتابها و آثار ديگرى كه مؤلّف از آنها ذكرى به ميان آورده خوض و غور و تفحّصى بيشتر كند ، و از بختبلند همين امر تا اندازهاى سبب موفقيّت و كاميابى گرديد .
اين بود مفتاح حلّ مشكلات و راهگشاى كشف مجهولات كه مرا به ادامهء كار دلگرم و اميدوار ساخت و از اين پس همه جا در انديشهء يافتن مآخذ حكايات و روايات و احاديث و عبارات عربى مندرج در اين كتاب برآمد ، و در مورد ابيات و اشعار مغلوط آن نيز همه كوشش خود را صرف شناختن گويندهء شعر ساخت و با اين دستاويز وجود اين نقيصه يعنى نداشتن نسخه بدل را جبران كرد . « 2 » در عين حال اقرار دارد كه اين موفّقيّت هرگز بهطور دلخواه و كامل نبوده و براى خود وى هم شايستگى قبول نيافته
هامش
( 1 ) . اين نسخه به قطعى كوچك و خطّى نستعليق خوش تحرير شده . هر صفحه مشتمل بر 17 سطر است . مطالب و عبارات را به دنبال هم نوشته ، ولى شعرها را گاه با خطوط و جداولى از نثر جدا ساخته است . تاريخ كتابت رمضان 891 و كاتب آن محمّد فرزند شيخ محمّد بن حسن بن محمّد حافظ رافعى است ، غبر اللّه له . و به شماره 5093 در كتابخانهء مجلس شوراى اسلامى مضبوط است .
( 2 ) . به غالب اين موارد در ذيل صفحات و حواشى و تعليقات اشاره شده . چنان كه حكايت سه ماهى ( ص 91 ) اشعار ابن فارض و غالب اشعار خاقانى و بسيارى از اشعار عربى و . . . بدينطريق اصلاح شد .
مراد از حرف « ن » و « نسخه » و « متن » در ذيل غالب صفحات همين نسخهء منحصر [ بفرد ] است كه براى تصحيح مورد استفاده قرار گرفته . و گاه اگر اصلاحى در متن به عمل آمده و در ذيل صفحه كلمات و علايم مذكور ذكر نشده ، باز مقصود كلمهاى است كه در متن نوشته شده كه چون نسخه متعدّد نبوده ، نيازى به تذكار نديده است .