الفاظ مذكوره را در آيهء
« مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكاةٍ »
مستعار از اين ارواح داشته است و شيخ نجم الدّين رازى ، قدّس سرّه ، در تمثيل اين آيه چنين تقرير مىكند « 1 » كه : ملائكه و حيوانات را كه غير انساناند ، مدركات پنجگانهء : عقل و دل و سرّ و روح و خفى ندادهاند كه بدان مشاهدهء انوار تجلّى صفات الوهيّت كنند ، پس حكمت بىنهايت و قدرت بىغايت آن اقتضا كرد كه در وقت تخمير طينت آدم به يد قدرت [ در باطن آدم ] « 2 » كه گنجينهء خانهء غيب بود ، دلى زجاجه صفت بسازد ، كثيفى در غايت صفا و [ آن را اندر مشكات ] « 3 » جسد كثيف كدر نهد و در ميان زجاجهء دل ، مصباحى بسازد كه :
« الْمِصْباحُ فِي زُجاجَةٍ »
و آن را سرّ گويند و فتيلهء خفى در آن مصباح نهد ، پس روغن روح را كه از شجرهء مباركهء « من روحى » گرفته است كه نه شرقى عالم ملكوت بود و نه غربى عالم ملك در زجاجهء دل كرد روغنى در غايت صفا و نورانيّت بود كه مىخواست تا ضوء مصباح دهد ، اگرچه هنوز نار به دو ناپيوسته باشد كه :
« يَكادُ زَيْتُها يُضِيءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نارٌ »
از غايت نورانيّت ،
« الزُّجاجَةُ كَأَنَّها كَوْكَبٌ دُرِّيٌّ »
رسيد ، عكس آن نورانيّت از زجاجه بر هواى اندرون مشكات [ افتاد منوّر كرد ؛ عبارت از آن نورانيّت عقل آمد . هواى اندرون مشكات ] « 4 » را كه قابل عكس نورانيّت زجاجه بود ، قواى بشرى گفتند ، پرتوى كه از اندرون مشكات بيرون آمد ، آن را حواس خمسه خواندند تا اين اسباب و آلات مدركات بر اين وجه به كمال برسيد و سرّ « كنت كنزا مخفيا » آشكارا شد . « 5 »
[ تقسيم اهل حقايق از عقل ]
مقصود از ايراد اقوال اين طايفه ، كه طايفان كعبه معرفتاند ، آن است كه در جلابيب عبارات مختلفه و براقع تمثيلات غير مؤتلفه مشاهده جمال شاهد عقل و ادراك كمال دلرباى خرد ، دست دهد . بعضى اهل حقايق عقل را دو قسم داشتهاند : يكى آنكه راهنماى راه سعادت آخرت و فوز درجات نعيم و پيشواى متوجّهان حضرت وهّاب كريم باشد و اين را عقل معاد و عقل ايمانى و عطيّهء ربّانى خوانند و روح عقلانى و غريزى نيز گويند .
دوم . آنكه از تقويت تجربه و طريق اكتساب حاصل شود ، چنان كه در مثل است كه :
هامش
( 1 ) . مرصاد العباد ص 121 عبارات نيز غالبا مأخوذ و متأثّر از آن كتاب است .
( 2 ) . مرصاد ص 121 .
( 3 ) . مرصاد . نسخه : آن شكوه .
( 4 ) . مرصاد ص 121 آنچه بين دو قلّاب است در نسخه نبود ، از مرصاد نقل شد .
( 5 ) . ر . ك : مرصاد .