جماح نفوس است و قايد متوجّهان جناب قدّوس ، چراغى است از نور الهى افروخته ، ادب و دانش از مكتب
« إِنَّهُ لَذُو عِلْمٍ لِما عَلَّمْناهُ »
« 1 » آموخته ، ملّاح سفينهء نوح است ، مفتاح خزينهء فتوح است ، محجوبهاى است كه هرگز برقع برنينداخته ، اعجوبهاى است كه او را جز به دو كسى نشناخته . بيت :
نور قمرى در شب ، شهد و شكرى در لب * يا رب چه كسى ، يا رب اعجوبهء ربّانى
شعلهاى است ملكوتى فايض بر نفوس مطهّر و پرتوى است جبروتى طالع بر ارواح مقدّس و شعاعى است روحانى شارق بر ذوات كامل انبيا و فروغى است طارى بر سينهء اوليا ، بدرقهء مخلوقات به عالم شهادت اوست و رايد مكوّنات در مراتع و مرابع به دو و اعادت ، اوست ، چنان كه خواجه ، عليه السّلام ، مىفرمايد : « اوّل ما خلق اللّه العقل » . ارباب حكمت نفس ناطقه را دو قوّت اثبات كردهاند : يكى نظريّه و ديگرى عمليّه .
نظريّه را قوّت عاقله خوانند و اين بر چهار مرتبه است .
يكى عقل هيولايى است و آن عبارت است از استعداد نفس ناطقه قبول صور علوم را ، در آن حالت كه خالى است از علوم ، چون نفوس اطفال .
دوم : عقل بالملكه است و آن عبارت است از حصول علوم اوّليّه به استعمال آلات كه آن حواس ظاهره و باطنه است و بدين واسطه استعداد اكتساب نظريّات ، او را حاصل شود .
سيم : عقل مستفاد است و آن عبارت است از عقلى « 2 » كه حاصل مىگردد از او ادراك نظريّات به طريق مشاهده از تربيت علوم اوّليّه .
چهارم : عقل بالفعل است و آن عبارت از حالتى است كه مخزون « 3 » گردد عند النّفس صور علوم و حاصل شود او را ملكه استحضارش هرگاه كه خواهد ، نى به چشم كسب جديد ، و شيخ رئيس در اشارات و شارحان اين كتاب از ارباب كمالات ، مشكات و زجاجه و مصباح و زيت و نار و غير اين از آنچه مذكور است در آيت
« مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكاةٍ فِيها مِصْباحٌ »
الآية ، مستعار قوّت عاقله داشتهاند و در اشعار شيخ رئيس نيز آمده است كه : بيت .
هامش
( 1 ) . يوسف ( 12 / 68 ) .
( 2 ) . احياء العلوم نسخه . قولى . اين مراتب عقل ترجمهاى از احياء العلوم است .
( 3 ) . نسخه : محزون .