شرك مندرس گردد و كافّهء علما و عامّهء فضلا را كه به حقيقت نگهبانان حريم دين و ساكنان حرم يقيناند و درّى از درياى معرفت و درىّ فلك حقيقت [ اند ] و در تيره شب جهالت جز به آشنايى روشنايى عقل ايشان ، راه به صباح نجاح معرفت نتوان برد و از غرقاب درياى ضلالت جز به سفينهء سنيّهء پرنور ايشان به ساحل نجات نتوان رسيد [ معزّز و مرفّه دارد تا ] « 1 » احوال معيشت علما [ با ] « 2 » انتظام ، و كار اكتساب كمالات با نظام گردد ، چه هميشه همّت ، خوارزمشاهيان را بر تبجيل و تعظيم اين طايفه موقوف بوده و به يمن همم عاليهء ايشان ، قبّة الاسلام خوارزم كه منشأ فضل و معدن علم است ، همواره به ارباب علم و اصحاب كمال محفوف بوده و هنوز [ به ] بركت آن صاحب دولتان در اطراف آفاق ، اذكيا و حذّاق و مهرهء متّقين و شجرهء مفتيّين [ بسيارند ] ، و بقيّهء علماى خوارزم از شاگردان ايشاناند ، ايزد ، تعالى شأنه ، سلك احوال جهانيان را به واسطهء رأى جهانگشاى آن پسنديده خصال نيكو خلال سليم سيرت كريم طينت منظوم دارد و غرّهء جلالش را از وصمت عين الكمال مصون و معصوم . بساط مكارم ممهّد و ذكر مفاخر مآثر مخلّد باد ، بالنّبىّ و آله و اصحابه الاكرمين الأمجاد .
مطلب ثانى در فضائل عقل و حسن نتايج آن و قبايح حماقت .
قال اللّه تعالى :
« اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكاةٍ فِيها مِصْباحٌ الْمِصْباحُ فِي زُجاجَةٍ الزُّجاجَةُ كَأَنَّها كَوْكَبٌ دُرِّيٌّ ، يُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ لا شَرْقِيَّةٍ وَ لا غَرْبِيَّةٍ يَكادُ زَيْتُها يُضِيءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نارٌ نُورٌ عَلى نُورٍ يَهْدِي اللَّهُ لِنُورِهِ مَنْ يَشاءُ وَ يَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثالَ لِلنَّاسِ »
« 3 » الآية . قال النّبىّ عليه السّلام : « اوّل ما خلق اللّه العقل » و قال عليه السّلام : « انّ اللّه تعالى خلق الملائكة و ركّب فيهم العقل و خلق البهائم و ركّب فيهم الشّهوة و خلق بنى آدم و ركّب فيهم العقل و الشّهوة فمن غلب عقله على شهوته فهو اعلى من الملائكة و من غلب شهوته على عقله فهو ادنى من البهائم . »
بدان كه عقل ، شمع شبستان دانش است و اختر آسمان بينش ، شحنهء ملكت وجود است و ديدبان قصر شهود ، كارگزار سلاطين ارواح است و سپهسالار لشكر اشباح ، رايض
هامش
( 1 ) . در نسخه نيست .
( 2 ) . تا .
( 3 ) . نور ( 24 / 35 ) .