هذّب النّفس بالعلوم لترقى * و ترى الكلّ فهى للكلّ بيت 89 / 1
هذه النّفس كالزّجاجة و العق * ل سراج و حكمة اللّه ، زيت
فاذا اشرقت فانّك حىّ * و اذا اظلمت فانّك ميّت « 1 »
و از شيخ ابو القاسم حسين ابن محمّد الراغب الاصفهانى 89 / 4 منقول است كه مىگويد :
حق ، سبحانه و تعالى ، مصباح را از عقل عبارت داشته است و مشكات را از سينهء مؤمن و زجاجه را از دل او و شجرهء مباركه ، كه زيتونه است از دين و توصيف اين شجره كه نه شرقيّه است و نه غربيّه ، اشارت است بر صيانت دين از افراط و تفريط و زيت عبارت است از قرآن و در اين تمثيل اشعار است بر آنكه قرآن مددكار عقل است ، چنان كه زيت مدد مصباح است و « نور على نور » تنبيه است بر امتزاج نور قرآن با نور عقل .
[ تقسيمبندى ابو حامد محمّد الغزّالى از ارواح نورانيه ]
امّا حجة الاسلام ، امام ائمّة الانام ، ابو حامد محمّد الغزّالى ، قدّس سرّه ، ارواح نورانيّهء بشريّه را پنج مرتبه اثبات كرده است . اوّل : روح حسّاس است كه تلقّى به قبول كند آنچه را حواس پنجگانه به دو ايراد كند و اين اصل روح حيوانى و اوّل اوست و حيوان ، بدين ، حيوان گردد و اين ، صبىّ رضيع را نيز حاصل است .
دوم روح خيالى است كه حفظ مىكند موردات حواس را تا به روح عقل كه بالاتر از اوست عرض كند در وقت حاجت و اين صبىّ رضيع را در بدايت ، نشوء نيست و لهذا مولع به اخذ چيزى ، و چون غايب شود فى الحال فراموش كند .
سيم : روح عقلى است كه ادراك كند معانى را كه خارج باشد از حسّ و خيال ، چون معارف ضروريّه كليّه و آن جوهرى است انسى كه در بهايم و صبيان نيست .
چهارم : 89 / 19 روح فكرى است كه اخذ مىكند علوم عقليّهء محضه را و به ايقاع تأليفات و ازدواجات در ميان معلومات خود استفتاح ابواب معارف شريفه و استفادهء نتيجهء مرّة بعد اخرى الى غير النّهاية ، تواند كرد .
پنجم : روح قدسى نبوى كه مختصّ است به انبيا و بعضى اوليا و از او متجلّى گردد لوائح غيب و احكام آخرت و جملهء معارف ملكوت سماوات و ارض ، بلكه از او متجلّى شود از معارف ربّانيّه ، آنچه روح عقلى و فكرى از ادراك آن قاصر است و آيهء
« وَ كَذلِكَ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ رُوحاً مِنْ أَمْرِنا »
« 2 » اشارت به چنين روح تواند بود و حضرت امام
هامش
( 1 ) . ر . ك . حواشى .
( 2 ) . شورى ( 42 / 52 ) .