پيوست و از امام هفت سؤال كرد امام هر هفت را جواب داد ، كليم اللّه نيز تصديق و استحسان كرد ، بعد از آن ، امام سؤال كرد ، كليم اللّه يكى را جواب داد و آيت :
« فَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ »
« 1 » برخواند و خواجه را ثنا گفت و بازگشت و حضرت خواجه ، عليه الصّلاة و السّلام ، با امام معانقه كردند و گفتند : رضى اللّه عنك ، صرت مصداق قولى عند الكليم . يعنى خداى از تو راضى باشد كه مرا در پيش كليم اللّه سرافراز كردى و مصداق سخن من گشتى . بيت :
اينچنين عالمى كه مىشنوى * در همه آفتاب گردش نيست
ميراثخواران انبيا - عليهم الصّلاة و السّلام - اين علمايند على الحقيقة ، كه ميراث علوم ظاهر و باطن ، ايشان يافتهاند كه . « انّ العلماء ورثة الانبياء » و حالى كه به واسطهء بعد از حيّز قرون و تراكم آلام و شجون و موانع حضور توجّه به حضرت الهى و فراغت سلاطين و امرا از استكشاف احوال جمله كتّاب ، كما هى ، علماى ريّانيّين در بىنشانى ، عنقاء مغرب گشتهاند ، بلكه علماى علم ظاهر نيز از غايت قلّت ، حكم عدم گرفتهاند و شرذمهء قليلى [ نيز كه ] « 2 » ماندهاند ، اكثر تشبّث به اذيال فلاسفه كردهاند و از تمهيد قواعد مبانى دين اسلام و تشييد اركان شرايع و احكام ذاهل شدهاند و اگر نعوذ باللّه ، پادشاه اسلام و امراى انام را دست غيرت و حميّت ايمان دامن جان نگيرد ، خوف و خطر آن است كه مسلمانى اين قدر كه مانده است ، به واسطهء ما مدّعيان بىمعنى چنان برخيزد كه نه اسم ماند و نه رسم و روى در حجب « بدأ الاسلام غريبا و سيعود غريبا كما بدأ » « 3 » نهد .
شاهان جهان به جملگى بشتابيد * باشد كه بقيّتى ز دين دريابيد 73 / 18
اسلام ز دست رفت بس بىخبريد * بگرفت جهان كفر و شما در خوابيد
و علماى ظاهر نيز سه طايفهاند .
مفتيان و مذكّران و قضات .
[ مفتيان ]
امّا مفتيان اهل دراست و نظر [ و ] فتوايند ، و اينها نيز دو طايفهاند : يكى آنكه عالم دل و زباناند و در ايشان خوف و خشيت است ، با علم عمل دارند و با فتوى ، تقوى ورزند و اكتساب علم و نشر آن براى تحصيل نجات و درجات كنند و نظر از مال و جاه دنيا منقطع دارند ، ايشان آنهايند كه مىفرمايد :
« إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ . »
« 4 »
هامش
( 1 ) . يوسف ( 12 / 76 ) .
( 2 ) . نسخه : ببركهء .
( 3 ) . عبارت حديث از روى مرصاد و مآخذ ديگر اصلاح شد در نسخه چنين است . عزت بدار الاسلام عربنا و سعود كما بدا غريبا .
( 4 ) . فاطر ( 35 / 28 ) .