خلاصهء جواب آن كه جميع مراتب و درجات در سلسلهء نزولى به وجودى واحد و در سلك هستى رفيع الدرجات موجودند و معلول همان علت متنزّل به صورت معلول است ، كه منشأ تنزُّل چيزى غير وجود دانى در مرتبهء عالى كه از آن به اقتضا و وجوب و ضرورت سابق تعبير نمودهاند نمىباشد ، و همين تحقق معلول ، در مرتبهء علت به وجودى ضمنى و تبعى ، اقتضا دارد ، تحقق و ظهور در كسوت وجود خاص خارجى را كه بلسان استعداد قابلى طلب ظهور نمايد و علت مفيض وجود خواهش وى را اجابت نمايد چون علت نيز طالب ظهورست در مرآت معلول لحصول الجلاء و الاستجلاء ، لذا معلول وجودى جدا از علت ندارد و متصل به علت و با آن متحدست و ظهور علت است و علت بطون آن و اصل آن و حقيقت آن رقيقت است .
بنا بر آن چه كه ذكر شد حقيقت وجود بالذات واحد و نيز بالذات متطور و متشأن و متكثرست و به شئون ذاتيه و صفاتيه ، متشأن است .
حقير در مقدمه بر كتاب اصول المعارف فيض كاشانى در مقام تحقيق در مباحث حركت ، به تفصيل بيان كرده است كه همان طورى كه مجعول بالذات با جاعل بالذات متحدست اين اتحاد در سمت قابل بالذات نيز تحقق دارد و مادهء متحوِّل به صور جوهرى با هر صورت حاصل بر سبيل تدريج متحد و جملهء قابل و صورت به وجودى واحد متحقق است و ماده بعد از تحوُّل بصور نباتى و حيوانى و انسانى و تحصيل فعليات و كمالات زمينه است جهت حصول صور و فعليَّات متكثِّره ممتد بوجود واحد . در حركت جوهرى مراتب حاصل از حركت از باب آن كه هر متَّصل انقسام إلى غير النهاية را قبول نمايد ولى همه حدود حاصل از حركت به يك وجود واحد موجود است و اين وجود واحد داراى عرضى عريض است كه مقام نازل آن عالم ماده و مقام عالى آن متحد با عقل كل و يا متحد با مرتبهء واحديَّت است كه مرتبهاى از آن حس ، مرتبهاى خيال و برزخ و مرتبهاى عقل و مقام سرِّ آن مقام و فناء في اللَّه
تمهيد القواعد ( فارسى ) — صفحة مقدمهء كتاب 116
مساهمون: صائن الدين علي بن محمد تركة
صمقدمهء كتاب ١١٦