صَدَقَنا وَعْدَهُ
همه ثنا و ستايش مر معبوديراست آن چنان معبودى كه راست كرد با ما وعدهء خود را كه به زبان پيغمبران بما گفته بود
وَ أَوْرَثَنَا الْأَرْضَ
و بميراث داد بما زمين بهشت را . مراد از ايراث تمليك و تمكين از تصرفست چنانچه وارث مالك آن چيزيست كه بطريق ارث به او رسيده
نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّةِ حَيْثُ نَشاءُ
جاى ميگيرد هر كدام از ما از بهشت هر جا كه خواهيم و اين اشارت است بكثرت قصور و منازل ايشان در بهشت
فَنِعْمَ أَجْرُ الْعامِلِينَ
پس نيكوست مزد كاركنندگان و پاداش نيكوكاران كه آن رياض جنت و نعيم ابد است . و بعد از بيان دار ثواب مؤمنين از اهل تقوى بيان مىكند دار ثواب ملائكه را كه آن حول عرش و اطراف آنست و ميفرمايد كه
وَ تَرَى الْمَلائِكَةَ
و به بينى تو بعد از رسيدن بمراتب قرب ، فرشتگان را
حَافِّينَ مِنْ حَوْلِ الْعَرْشِ
اى : محيطين حول العرش . در حالتى كه احاطه كننده باشند اطراف و جوانب عرش را
يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ
حالكونى كه منزه سازند خداى تعالى را تنزيهى كه مقترن باشد بستايش پروردگار ايشان و اين تسبيح و تحميد از روى تلذذ است نه بر وجه تكليف زيرا كه در آن مقام همه عاريند از لباس تكليف
وَ قُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ
و حكم كرده شود ميان خلايق بعدل و راستى بعضى را حكم بدخول جنت كنند «
يا لَيْتَنِي كُنْتُ مَعَهُمْ فَأَفُوزَ فَوْزاً عَظِيماً
» و بعضى را حكم بدخول نار ، نعوذ باللّه منه
وَ قِيلَ
و گفته شود يعنى مؤمنان گويند بعد از ادراك نعمتهاى بهشت
الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ
همه سپاس و ستايش مر مستجمع جميع صفات كمال راست كه او پروردگار عالميان است و بعضى گفتهاند كه قايل اين قول حق سبحانه و تعالى است و چون حق تعالى در ابتداء خلق فرموده :
الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ
، و بعد از افناء بعث خلق و استقرار ايشان در بهشت فرمود :
الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ
پس اين معنى تعليم عباد است بر اينكه اول و آخر كار ايشان بايد كه محفوف به حمد الهى باشد .
الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ
.