أَيَّانَ يُبْعَثُونَ
در كدام وقت برانگيخته خواهند شد و خداى تعالى ميداند و اين از جملهء غيب است . و كلمه ايان مركبست از اى و آن بمعنى وقت
بَلِ ادَّارَكَ عِلْمُهُمْ فِي الْآخِرَةِ
بلكه پى در پى ميآيد اسباب دانش ايشان تا آنكه كامل ميگردد دانش ايشان در آخرت بحقيقت آنچه در دنيا به آن خبر داده شده بودند از احوال بعث و نشور . اصل لفظ ادراك تدارك است تا را بدال بدل كردند و اول را ساكن كرده بثانى ادغام كردند و بواسطهء آنكه ابتداء بساكن نشود همزه و صلى آوردند « ادراك » شد و حاصل كلام اضراب از عدم شعور است ببعث به اين معنى كه در آخرت بعث مشعور به ايشان خواهد شد
بَلْ هُمْ فِي شَكٍّ
بلكه ايشان در تردد و شكند
مِنْها
از قيامت
بَلْ هُمْ مِنْها عَمُونَ
بلكه ايشان از حقيقت قيامت نابينااند و به جهت عدم تفكر در آن چشم دل ايشان پوشيده است . اصل عمون : عميون بوده چون ضمه بر يا ثقيل است نقل آن بميم كردند بعد از حذف كسره ميم و يا را انداختند عمون شد . و تعدد اضرابات باعتبار تعدد احوال مشركين است .
[ سوره النمل ( 27 ) : آيات 67 تا 70 ]
وَ قالَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَ إِذا كُنَّا تُراباً وَ آباؤُنا أَ إِنَّا لَمُخْرَجُونَ ( 67 ) لَقَدْ وُعِدْنا هذا نَحْنُ وَ آباؤُنا مِنْ قَبْلُ إِنْ هذا إِلاَّ أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ ( 68 ) قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُجْرِمِينَ ( 69 ) وَ لا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ وَ لا تَكُنْ فِي ضَيْقٍ مِمَّا يَمْكُرُونَ ( 70 )
وَ قالَ الَّذِينَ كَفَرُوا
و گفتند آنان كه كافر شدند و انكار بعث نمودند
أَ إِذا كُنَّا - تُراباً وَ آباؤُنا
آيا هر گاه ما و پدران ما خاك شويم
أَ إِنَّا لَمُخْرَجُونَ
آيا ما برونشدگانيم از قبرها يا از ممات بسوى حيات
لَقَدْ وُعِدْنا هذا
هر آينه بتحقيق وعده داده شديم ما به اين حشر و نشر
نَحْنُ وَ آباؤُنا
ما و پدران ما
مِنْ قَبْلُ
پيش از وعدهاى كه محمد ما را ميدهد و اين وعدهها هيچكدام تا حال وفا نشد و بثبوت نپيوست
إِنْ هذا
اى ما هذا