الَّذِينَ يُحْشَرُونَ
آن كفارى كه حشر كرده شوند و كشيده شوند
عَلى وُجُوهِهِمْ إِلى جَهَنَّمَ
بر روىهاى خود بسوى دوزخ يعنى آنانى كه روى ايشان را كشيده بدوزخ آورند
أُوْلئِكَ شَرٌّ مَكاناً
ايشانند بدتر از روى مكان نظر بمنازل فقراء مؤمنين كه در دنيا داشتند و ايشان بر آن طعنه ميزدند كه :
أَيُّ الْفَرِيقَيْنِ خَيْرٌ مَقاماً وَ أَحْسَنُ نَدِيًّا
« 1 »
وَ أَضَلُّ سَبِيلًا
و گمراهتر از هر كسى كه گمراه باشد . انس گويد كه شخصى از حضرت رسالتپناه صلى اللَّه عليه و آله پرسيد كه چون مىشود كه حشر كافران در قيامت به روى ايشان باشد ؟ حضرت در جواب فرمود كه
« ان الذى امشاه على رجليه قادر ان يمشيه على وجهه يوم القيمة »
يعنى آن خدايى كه كافران را بد و پامشى ميفرمايد قادر است كه در روز قيامت مشى بفرمايد بر روىهاى آنها . و بواسطهء تسلية خاطر حضرت بيان مىكند كه انبياء سابق نيز بتكذيب قوم خود گرفتار شدند پس اگر قوم تو ترا تكذيب كنند بعدى ندارد چنان كه ميفرمايد كه :
[ سوره الفرقان ( 25 ) : آيات 35 تا 37 ]
وَ لَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ وَ جَعَلْنا مَعَهُ أَخاهُ هارُونَ وَزِيراً ( 35 ) فَقُلْنَا اذْهَبا إِلَى الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا فَدَمَّرْناهُمْ تَدْمِيراً ( 36 ) وَ قَوْمَ نُوحٍ لَمَّا كَذَّبُوا الرُّسُلَ أَغْرَقْناهُمْ وَ جَعَلْناهُمْ لِلنَّاسِ آيَةً وَ أَعْتَدْنا لِلظَّالِمِينَ عَذاباً أَلِيماً ( 37 )
وَ لَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ
و هر آينه بتحقيق داديم موسى را كتاب توراة
وَ جَعَلْنا مَعَهُ
و گردانيديم با موسى
أَخاهُ هارُونَ وَزِيراً
برادر او هارون را يار و مددكار او
فَقُلْنَا اذْهَبا
پس گفتيم موسى و هارون را كه برويد
إِلَى الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا
بسوى آن قومى كه تكذيب كردند قبل ازين دلايل وحدانيت ما را و بكفر خود راسخ گشتند . بنا برين مراد از آيات معجزات موسى باشد و كذبوا بمعنى مستقبل خواهد بود به اين معنى كه گفتيم بهر دو برادر كه برويد بسوى قومى كه تكذيب خواهند كرد معجزاتى را كه من بدست تو ظاهر خواهم كرد پس هر دو برادر به حكم الهى به نزد
هامش
( 1 ) - س مريم 19 ، ى 73