باشد به اين معنى كه نمازگزار بعضى از ساعات شب ؛ و محتمل است كه « من » ابتدايى باشد مانند « سرت من البصرة » تقديم ظرف بر فعل جهت تنبيه است بر زيادتى فضيلت نماز در شب بنا بر آنكه از ريا دور است يا بنا بر آنكه جمعيت حواس در آن بيشتر است يا آنكه مشقت در آن بيشتر است زيرا كه محل استراحت است از ترددهاى روز و در وقت استراحت بكارى پرداختن اشق و اصعب است چنانچه در جاى ديگر فرموده :
إِنَّ ناشِئَةَ اللَّيْلِ هِيَ أَشَدُّ وَطْئاً
« 1 » يعنى بدرستى كه عبادت شب سختتر است از روى كلفت
وَ أَطْرافَ النَّهارِ
و نماز گزار در طرفهاى روز ، يعنى وقت صبح و ظهرين اگر چه اين دو طرف است اما اطلاق جمع بر او جايز است و تكرار به جهت تأكيد است و بنا بر آنچه در كافى از حضرت ابى جعفر الباقر عليه السّلام روايت كرده كه آن حضرت در تفسير «
وَ أَطْرافَ النَّهارِ
» فرمودند كه يعنى : تطوع بالنهار ، تكرار نخواهد بود ، پوشيده نماند كه بنا بر ارادهء نماز از تسبيح چنانچه معتقد اكثر مفسرين است اين آيه دلالت دارد بر آنكه اوقات صلوات وسيع است و مختص بوقتى دون وقتى نيست چنانچه بعضى از اصحاب گفتهاند كه وقت فجر تا اسفار و تنوير است و ظهر مختص است به اول وقت و همچنين عصر ، و بعضى گفتهاند كه مراد از تسبيح معنى ظاهرى است يعنى به پاكى ياد كن پروردگار خود را با ستايش پروردگار خود و مداومت كن بتنزيه و تحميد الهى در همه اوقات ، و مؤيد اين معنى است آنچه در كتاب خصال از اسماعيل بن فضيل روايت كرده كه او گفت من تفسير آيهء «
وَ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَ قَبْلَ غُرُوبِها
» را از حضرت صادق عليه السّلام پرسيدم ، حضرت فرمود . فريضه است بر هر مسلمانى كه پيش از طلوع آفتاب و پيش از غروب آن ده مرتبه بگويد :
« لا إله الا اللَّه وحده لا شريك له له الملك و له الحمد يحيى و يميت و هو حى لا يموت بيده الخير و هو على
هامش
( 1 ) - س مزمل 73 ، ى 6