لِلَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ
مر آنان را كه ايمان نمىآرند بسراى آخرت و بروز بعث
مَثَلُ السَّوْءِ
صفت بد است كه آن كراهت داشتن دختر و سياهى رو و غم و اندوه است
وَ لِلَّهِ الْمَثَلُ الْأَعْلى
و مر خداى تعالى راست صفت بلند كه آن غناى مطلق و تقدس از آلايش نقص است پس مراد از « مثل » صفت است و آنچه حق تعالى ميفرمايد كه « 1 » «
فَلا تَضْرِبُوا لِلَّهِ الْأَمْثالَ
» مراد از « امثال » اشباه است و حق سبحانه و تعالى را شبيه نيست «
لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ
»
وَ هُوَ الْعَزِيزُ
و اوست غالب و قادر بر جميع اشياء
الْحَكِيمُ
راست گفتار درست كردار .
وَ لَوْ يُؤاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ
و اگر بگيرد خداى تعالى مردمان را
بِظُلْمِهِمْ
بستم ايشان يعنى بكفر و عصيان ايشان
ما تَرَكَ عَلَيْها
نگذارد بر روى زمين
مِنْ دَابَّةٍ
هيچ جنبندهاى را از شآمت ظلم ايشان و بعضى « دابة » را اعم از انسان و حيوان گرفته اند و در توجيه عدم ترك حيواناتى كه اصلا از ايشان ظلمى و گناهى صادر نمىشود چنين گفتهاند كه : چون وجود حيوانات بطفيل وجود انسان و به جهت منافع ايشانست پس هر گاه خداى تعالى احدى را از انسان بواسطهء كفر و عصيان بر روى زمين نگذارد و فايدهاى مترتب بر ابقاء حيوانات نخواهد بود . لهذا خدايى كه افعال او معلل باغراض و فوايد است آنها را نيز بر روى زمين نخواهد گذاشت و در تفسير كبير گفته كه :
« هذا وجه لطيف حسن » و بعضى گفتهاند كه : مراد از آيت اينست كه « ما ترك عليها من دابة ظالمة » يعنى ترك نكند بر روى زمين هيچ جنبنده را كه ظلم كند و اضافهء ظلم
هامش
( 1 ) همين سوره آيهء 74 .