أَيْدِيَهُمْ فِي أَفْواهِهِمْ
پس گذاشتند آن قوم دستهاى خود را در دهنهاى خود از روى تعجب و استهزا چنانچه متعارفست كه در حين ضحك كه به جهت تعجب و استهزاء عارض كسى شود دست خود را بدهن خود ميگذارد و يا به اين معنى كه از شدت غضب و خشم رسولان گزيدند دستهاى خود را يعنى انگشتان خود را بدندانهاى خود چنانچه حق تعالى در آيه ديگر فرموده كه : « 1 » «
عَضُّوا عَلَيْكُمُ الْأَنامِلَ مِنَ الْغَيْظِ
» بنا بر اين كلمهء « فى » در « فى أفواههم » بمعنى « با » است ، اى عضوا أيديهم بأفواههم ، و ضمير « ايديهم » و « افواههم » هر دو راجعاند بان قوم . و بعضى گفتهاند كه : مراد اينست كه گذاشتند اينقوم دستهاى خود را در دهنهاى پيغمبران خود تا منع كنند ايشان را از تكلم بدعوت چنانچه على بن ابراهيم رحمه اللَّه در تفسير خود گفته : « فى افواههم اى افواه الانبياء » بنا برين ضمير « ايديهم » راجع بقوم و ضمير « افواههم » راجع برسل است ؛ و درين آيه آيه توجيهات ديگر نيز كردهاند
وَ قالُوا إِنَّا كَفَرْنا بِما أُرْسِلْتُمْ بِهِ
و گفتند آن قوم : بدرستى كه ما نگرويدهايم به آن چيزى كه فرستاده شدهايد شما به آن بزعم و گمان خود
وَ إِنَّا لَفِي شَكٍّ مِمَّا تَدْعُونَنا إِلَيْهِ
و بدرستى كه ما در شكيم از آنچه ميخوانيد ما را بسوى آن چيز از توحيد و ايمان
مُرِيبٍ
شكى در تزلزل و اضطراب اندازنده .
قالَتْ رُسُلُهُمْ
گفتند رسولان ايشان درين وقت :
أَ فِي اللَّهِ شَكٌّ
آيا در وجود خدايى كه ما شما را بتوحيد او دعوت ميكنيم شكى هست ؟ و همزهء «
أَ فِي اللَّهِ
» براى انكار است يعنى از كثرت ادلهء داله بر وجود خداى تعالى شك و ريب را در آن راه نيست و برين اشارت كرده بقول خود كه :
فاطِرِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ
آن خدايى كه خالق آسمانها و زمينست
يَدْعُوكُمْ
ميخواند خداى تعالى شما را بايمان
لِيَغْفِرَ لَكُمْ مِنْ ذُنُوبِكُمْ
تا بيامرزد براى شما بعض گناهان شما را كه آن غير حقوق الناس است يعنى
هامش
( 1 ) سورهء آل عمران ، آيهء 119 .